Σε μια πάρα πολύ κρίσιμη και φρικτή εποχή, για την εκκλησία και το γένος ολόκληρο, έζησε και έδρασε ο Κοσμάς ο Αιτωλός (1714 - 1779). Παπάδες δεν υπήρχαν. Επικρατούσε αγραμματοσύνη, σκληρότητα, αθλιότητα, αγριότητα, βαρβαρότητα, ... , και το χειρότερο οι ομαδικοί εξισλαμισμοί όλο και περισσότεροι γίνονταν. Μετά το 1743 (19 χρονών), πήγε στο Άγιο Όρος. Σπούδασε θεολογία, φιλοσοφία και φιλολογία (επί 17 χρόνια). Από το 1760, σε ηλικία 46 χρόνων, άρχισε ιεραποστολικό έργο σ' ολόκληρη την Ελλάδα. Ήταν ρήτορας. Γοήτευε. Έφτιαξε πολλά σχολεία. Είναι ο πρώτος εφαρμοστής του συστήματος «Δωρεάν Παιδεία», ο μεγάλος φεμινιστής και ο πρώτος και ιδανικός εκφραστής του συνθήματος «ισότης - αδελφότης - δικαιοσύνη».
Από τη διδασκαλία του σώθηκαν αρκετές διδαχές και προφητείες για την ελευθερία του Γένους. Δωροδόκησαν τον Κούρτ πασά του Μπερατίου, για να τον σκοτώσει. Τον κρέμασαν στις 24 Αυγούστου 1779, σε ηλικία 65 χρόνων.
Για την φυσιογνωμία του βασίστηκα ιδιαίτερα σε μια εικόνα του που βρίσκεται σήμερα στον Άγιο Νικόλαο Ζίτσας, όπως μου είχε υποδείξει κάποτε ο μεγάλος μας αγιογράφος Φώτης Κόντογλου. Τον έχω ανεβασμένο στο μικρό βάθρο - που 'φερνε πάντα κοντά του, καθώς ήταν μικρόσωμος, σεμνός, με γλυκύτητα και πραότητα, αλλά και με εθνική έπαρση να μιλάει για το «ποθούμενο».
Διδαχές Κοσμά του Αιτωλού
«Καλλίτερα να αφήσετε τα παιδιά σας φτωχά και γραμματισμένα παρά πλούσια και αγράμματα ».
« Ίδια την έκαμεν ο Θεός την γυναίκαν με τον άνδραν, όχι κατωτέραν ».