Η Εντός Ημών Βασιλεία, Επ. Κάλλιστου Ware

[inaf]

Η Εντός Ημών Βασιλεία
Επισκόπου Διοκλείας Κάλλιστου Ware
Εκδόσεις Ακρίτας

Θυμάμαι με ακρίβεια πότε άρχισε το προσωπικό μου ταξίδι στην Ορθοδοξία. Συνέβη εντελώς απροσδόκητα, ένα Σάββατο απόγευμα, καλοκαίρι του 1952, όταν ήμουν δεκαεφτά ετών. Περπατούσα στην οδό Buckingham Palace, κοντά στον σιδηροδρομικό σταθμό Βικτόρια, στο κεντρικό Λονδίνο, όταν πέρασα έξω από μια γοτθική εκκλησία του δέκατου ένατου αιώνα, μεγάλη και σχετικά ερειπωμένη, την οποία ποτέ πριν δεν είχα προσέξει. Δεν υπήρχε έξω κανένας πίνακας ανακοινώσεων• οι δημόσιες σχέσεις ποτέ δεν υπήρξαν το ισχυρό σημείο της Ορθοδοξίας στον Δυτικό κόσμο! Αλλά θυμάμαι πως υπήρχε μια μπρούτζινη πλάκα που έγραφε απλώς «Ρωσική Εκκλησία».

Μόλις μπήκα στον Άγιο Φίλιππο – έτσι λεγόταν η εκκλησία – στην αρχή νόμισα πως ήταν εντελώς άδεια. Έξω στον δρόμο είχε μια καταπληκτική λιακάδα, αλλά μέσα η εκκλησία ήταν δροσερή, σπηλαιώδης και σκοτεινή. Μόλις τα μάτια μου συνήθισαν στο σκοτάδι, το πρώτο πράγμα που πρόσεξα ήταν η απουσία στασιδιών. Ούτε καρέκλες υπήρχαν σε κανονικές σειρές. Μπροστά μου απλωνόταν η πλατιά και άδεια επιφάνεια του γυαλιστερού πατώματος.

Κατόπιν αντιλήφθηκα πως η εκκλησία δεν ήταν εντελώς άδεια. Σκορπισμένοι στο κεντρικό και στα πλάγια κλίτη βρίσκονταν μερικοί πιστοί, οι περισσότεροι ηλικιωμένοι. Στους τοίχους υπήρχαν εικόνες, με τα καντήλια να τρεμοφέγγουν μπροστά τους, και στην ανατολική άκρη μπροστά στο τέμπλο έκαιγαν κεριά. Κάπου, χωρίς να φαίνεται, έψελνε ένας χορός. Σε λίγο ένας διάκονος βγήκε από το ιερό και προχώρησε γύρω στην εκκλησία θυμιάζοντας τις εικόνες και τους ανθρώπους. Πρόσεξα πως τα χρυσοΰφαντα άμφια του ήταν παλιά και λίγο σχισμένα.

Η αρχική μου εντύπωση του άδειου, αίφνης αντικαταστάθηκε από μια συντριπτική αίσθηση παρουσίας. Αισθανόμουν πως η εκκλησία, όχι μόνο δεν ήταν άδεια, αλλά αντίθετα ήταν γεμάτη• γεμάτη από αναρίθμητους αόρατους πιστούς, που με περιέβαλλαν απ’ όλες τις πλευρές. Διαισθητικά συνειδητοποίησα πως εμείς, το ορατό εκκλησίασμα, ήμασταν μέρος ενός πολύ ευρύτερου συνόλου, και πως καθώς προσευχόμασταν, επιδιδόμασταν σε μια πράξη που μας ξεπερνούσε κατά πολύ, σε μια αδιαίρετη, οικουμενική γιορτή που ένωνε τον χρόνο με την αιωνιότητα, τα κάτω πράγματα με τα άνω.

Χρόνια αργότερα, σε μια παράξενη όσο και συγκλονιστική ανάγνωση, διάβασα κατά τύχη την ιστορία της μεταστροφής του αγίου Βλαδίμηρου, που καταγράφεται στο Πρώτο Ρωσικό Χρονικό. Επιστρέφοντας στο Κίεβο, οι Ρώσοι απεσταλμένοι μίλησαν στον πρίγκιπα για τη Θεία Λειτουργία που είχαν παρακολουθήσει στην Κωνσταντινούπολη. «Δεν ξέραμε αν ήμαστε στον ουρανό ή στη γη» είπαν. «Πάνω στη γη δεν υπάρχει τέτοια λαμπρότητα και τέτοια ομορφιά, και δεν έχουμε λόγια να τις περιγράψουμε. Το μόνο που ξέρουμε είναι πως ο Θεός κατοικεί εκεί ανάμεσα στους ανθρώπους…Δεν μπορούμε να ξεχάσουμε αυτή την ομορφιά». Αναπήδησα έκπληκτος διαβάζοντας αυτές τις φράσεις, γιατί αυτή ακριβώς ήταν η εμπειρία μου από τον ρώσικο εσπερινό στον ναό του Αγίου Φιλίππου στην οδό Buckingham Palace. Το εξωτερικό σκηνικό δεν είχε τη λαμπρότητα του βυζαντινού δέκατου αιώνα, αλλά σαν τους απεσταλμένους του αγίου Βλαδίμηρου είχα συναντήσει κι εγώ «τον ουρανό πάνω στη γη». Είχα κι εγώ αισθανθεί την αμεσότητα της ουράνιας Λειτουργίας, την εγγύτητα των αγγέλων και των αγίων, την άκτιστη ομορφιά της Βασιλείας του Θεού…

[gkou]

Είναι πολύ ωραία όλα τα βιβλία του Καλλίστου Γουέαρ, η δε γραφή του μου θυμίζει έντονα πατήρ Αλέξανδρο Σμέμαν!
Σε ευχαριστούμε inaf για το όμορφο απόσπασμα!

[inaf]

Όταν οι μαθητές μου στην Οξφόρδη με ρωτούν, «τι προσπαθείτε να μας διδάξετε εδώ;» τότε η καλύτερη απάντηση μου ίσως είναι να μην τους πω τίποτε περισσότερο από τούτο: «θέλουμε να μάθετε να είστε ελεύθεροι» : η ελευθερία δεν μπορεί απλώς να αναληφθεί, πρέπει και να μαθευτεί. Ας πούμε ότι με ρωτάτε: «μπορείτε να παίξετε βιολί;» κι εγώ σας απαντώ: «δεν ξέρω, δεν έχω προσπαθήσει ποτέ». Ίσως να νιώσετε πως υπάρχει κάτι παράξενο στην απάντησή μου. Αν δεν έχω μάθει να παίζω βιολί μέσω μιας επίπονης πειθαρχίας στη μουσική άσκηση, δεν είμαι ελεύθερος να παίξω τις σονάτες για βιολί του Μπετόβεν.

Το ίδιο συμβαίνει με κάθε μορφή ελευθερίας. Η ελευθερία πρέπει να μαθευτεί μέσω της ασκήσεως, της ασκητικής πειθαρχίας, της ακριβούς παρατήρησης και της δημιουργικής σκέψης• και κατόπιν χρειάζεται να την υπερασπιστούμε με θάρρος και αυτοθυσία. Κατά τον Νικόλαο Μπερντιάγιεφ, «η ελευθερία γεννά τον πόνο, ενώ η άρνησή της σμικραίνει τον πόνο. Η ελευθερία δεν είναι εύκολη όπως ισχυρίζονται οι εχθροί και οι συκοφάντες της: η ελευθερία είναι σκληρή• είναι βαρύ φορτίο. Οι άνθρωποι, όπως έδειξε ο Ντοστογιέφσκι με θαυμαστή δύναμη, συχνά αποκηρύσσουν την ελευθερία, για να ανακουφίσουν τη μοίρα τους». Ωστόσο, αν απαρνηθούμε την ελευθερία, γινόμαστε κάτι λιγότερο από αληθινοί άνθρωποι• κι αν αρνηθούμε την ελευθερία στους άλλους, τους αφαιρούμε την ιδιότητα του ανθρώπου.

Η ελευθερία δεν είναι κάτι εύκολο, που σημαίνει πως σε ένα πανεπιστήμιο δεν προσφέρουμε στον εαυτό μας και στους άλλους έναν εύκολο δρόμο. Ποτέ δεν πρέπει να ξεχνάμε την κορύφωση του Μεγάλου Αγιασμού των Θεοφανίων. Ο Σταυρός πρέπει να βυθιστεί στα νερά. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος μεταμόρφωσης. Η μεταμόρφωση πρέπει να έρθει μόνο μέσα από τη μετάνοια, με μια ριζική μεταστροφή του νου• δηλαδή μέσα από τον δημιουργικό πόνο του Σταυρού.

Αυτή, εν μέρει, είναι η χριστιανική έννοια ενός πανεπιστημίου ή σχολείου. Ως χώρος καλλιέργειας του θαύματος, η κλήση του συνοψίζεται στις λέξεις που αποδίδονται στον
Χριστό από το (Απόκρυφο) «Ευαγγέλιο του Θωμά»: «Αυτός που αναζητά, ας μην παύσει να αναζητά μέχρις ότου βρει, και όταν βρει θα έχει σκοτούρες. Όταν αποκτήσει σκοτούρες θα αρχίσει να θαυμάζει και να βασιλεύει σε όλα». Ως χώρος εκμάθησης της ελευθερίας, τον ρόλο του εκφράζει σωστά ένα εβραϊκό ρητό… «ποιο είναι το χειρότερο πράγμα που μπορεί να πετύχει η κακή παρόρμηση; Να μας κάνει να ξεχάσουμε ότι ο καθένας μας είναι το παιδί ενός βασιλιά»

[vasilisalt]

Πολύ μου άρεσε το απόσπασμα.
Εντάξει Σωτήρη με έπεισες.
Θα το παραγγείλω.

[inaf]

Η προσευχή μας… αρχίζει ως προσευχή των χειλέων, που προφέρεται με συνειδητή προσπάθεια. Σ’ αυτό το στάδιο, η προσευχή μας συνεχώς περισπάται και πλανιέται μακριά και πρέπει πάλι και πάλι, σταθερά αλλά χωρίς βία, να επανέρχεται στο νόημα όσων λέγονται. Κατόπιν, σταδιακά, η προσευχή αυξάνεται εσωτερικά: γίνεται κάτι που προσφέρεται με τον νου, όπως και με τα χείλη – ίσως μόνο με το νου, χωρίς κάποια φυσική διατύπωση των λέξεων από το στόμα. Κατόπιν έρχεται ένα ακόμη στάδιο – η προσευχή κατεβαίνει από τον νου στην καρδιά• νους και καρδιά ενώνονται στην πράξη της προσευχής.

Όταν η προσευχή μας γίνει , με την πληρέστερη έννοια, προσευχή της καρδιάς, έχουμε ήδη πλησιάσει στο κατώφλι της αδιάλειπτης προσευχής, εκείνη τη σιωπηρή συνεχή προσευχή. Η αληθινή προσευχή της καρδιάς δεν είναι πλέον κάτι που προφέρουμε, αλλά είναι μέρος του εαυτού μας, όπως ακριβώς η εισπνοή ή ο παλμός της καρδιάς. Με τη Χάρη, έτσι, του Θεού η προσευχή φτάνει να γίνει, όχι πλέον κάτι που ο άνθρωπος πρέπει να λέει, αλλά κάτι που λέγεται από μόνη της μέσα του• κατά το λέγειν του αγίου Θεοφάνους του Εγκλείστου, η προσευχή παύει να είναι επίπονη και γίνεται αυτοωθούμενη.

Για τον άγιο Ισαάκ τον Σύρο, η ακατάπαυτη προσευχή της καρδιάς δεν είναι τόσο προσευχή «μας», όσο η προσευχή του Αγίου Πνεύματος μέσα μας:

Μαθητής: ποια είναι η κορύφωση όλων των ασκητικών κόπων, ώστε ο άνθρωπος φτάνοντας εκεί, να μάθει ότι έφτασε στην τελειότητα της πολιτείας;

Διδάσκαλος: όταν αξιωθεί της αδιαλείπτου προσευχής. Όταν φτάσει σ’ αυτό το σημείο, έχει επιτύχει το άκρο το οποίο στοχεύουν όλες οι αρετές, και στο εξής έγινε κατοικητήριο του Πνεύματος. Εάν κάποιος δεν έχει λάβει με πάσα βεβαιότητα τη Χάρη του Παρακλήτου, δεν μπορεί να ολοκληρώσει με ησυχία την αδιάλειπτη προσευχή. Όταν το Πνεύμα κατοικήσει στον άνθρωπο, δεν παύει να προσεύχεται, διότι το ίδιο το Πνεύμα είναι που προσεύχεται συνεχώς. Τότε, είτε κοιμάται είτε είναι ξύπνιος, η προσευχή θα λειτουργεί στην ψυχή του• είτε τρώει και πίνει, είτε πλαγιάζει ή κάνει κάποια εργασία, ακόμη κι όταν είναι βυθισμένος στον ύπνο, θα αναδύονται στην καρδιά του χωρίς κόπο τα αρώματα της προσευχής. Και τότε δεν θα αποχωρίζεται ποτέ την προσευχή• ακόμη κι όταν αναπαύεται, η προσευχή θα λειτουργεί μυστικά μέσα του. Διότι, όπως έχει λεχθεί, η σιωπή των καθαρών είναι η προσευχή των χριστοφόρων, επειδή οι λογισμοί τους είναι θείες κινήσεις. Οι κινήσεις της καθαράς καρδίας και διανοίας είναι φωνές γεμάτες πραότητα, που μυστικά αναπέμπουν ύμνους στον Αόρατο.