Άγιος Γρηγόριος Νύσσης - 10 Ιανουαρίου

[NIKOSZ]

Άγιος Γρηγόριος, Επίσκοπος Νύσσης



Στις 10 του μηνός Ιανουαρίου η Εκκλησία μας τιμά τη μνήμη ενός μεγάλου Αγίου, ο οποίος όμως είναι λιγότερο γνωστός και ίσως πρέπει να αφιερώσουμε λίγες γραμμές στη μεγάλη του προσωπικότητα.

Ο Άγιος Γρηγόριος, Επίσκοπος της πόλεως Νύσσα της Καππαδοκίας γεννήθηκε στη Νεοκαισάρεια του Πόντου και ήταν αδελφός του Μεγάλου Βασιλείου. Άνθρωπος χαρισματικός με οξύτητα πνεύματος και ευρύτατη παιδεία. Γνώρισε το Γάμο και τον στηρίζει σε λόγο του, αλλά και επαινεί την παρθενία ως κατάσταση χαρισματική. Σπάνιος χαρακτήρας κεκοσμημένος με σπουδαία θεολογική και φιλοσοφική κατάρτιση και βαθεία πίστη στον Θεό, βάσει των οποίων κατά την δεύτερη Οικουμενική Σύνοδο, που συγκλήθηκε το 381 μ.Χ, στην Κωνσταντινούπολη, κατετρόπωσε τους Πνευματομάχους αιρετικούς, οι οποίοι δεν δέχονταν τη θεότητα του Αγίου Πνεύματος.

Ο μνημειώδης Κατηχητικός λόγος του για την Ανάσταση του Χριστού ξεχωρίζει ανάμεσα στα έργα του γιατί εκεί η ποιητικότητα της συναισθηματικής φύσεώς του ακολουθεί φαινομενικά κάποιες Ωριγενιστικές αντιλήψεις, περί σωτηρίας των απάντων, ότι δηλ. όλοι θα σωθούν. Αυτή η άποψή του δεν έγινε δεκτή από την Εκκλησία. Ωστόσο όμως θα μπορούσαμε να πούμε, ότι ο Άγιος με την ποιητική του δεινότητα, ίσως αφήνει να εννοηθεί η άπειρη αγάπη του για τον Θεό και η λαχτάρα του για τη σωτηρία των ανθρώπων, καθώς επιθυμεί διάχυτη και απανταχού την παρουσία του ίδιου του Θεού και δεν εννοεί τόπον χωρίς την ύπαρξη του θείου φωτός.

Όπως αντιλαμβανόμαστε ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης ήταν φύση ανήσυχη με πλούσιο συναισθηματικό κόσμο και λόγω των πολλών προβλημάτων της εποχής και της περιοχής του, εξαιτίας των Αρειανών και των λοιπών αιρετικών, οι οποίοι ως λέοντες ωρυόμενοι ζητούσαν ποιόν να καταπιούν, έβρισκε διέξοδο στην ποίηση. Η ποίηση γινόταν για τον άγιο Γρηγόριο η μυστική οδός για να εκφράσει τους μύχιους πόθους της καρδιάς του, την αγάπη του στο Θεό και στην Αγία του Εκκλησία και να μετουσιώσει την αγωνία και τη λαχτάρα του μικρού ποιμνίου του εκείνες τις δύσκολες ώρες, σε μυστική προσευχή ικεσίας προς το Θεό.

Η ποίηση τον ελκύει μάλιστα σε τέτοιο σημείο, ώστε ο αδελφός του και Μητροπολίτης του Μέγας Βασίλειος, πιεζόμενος από τις συγκυρίες, που δημιουργούσε η παρουσία του Ιουλιανού του Παραβάτη στο θρόνο με τους παράφρονες επιτελείς του και η ανεξέλεγκτη δράση των αρειανών, σε επιστολή του προς αυτόν, με ύφος σοβαρό και με άξονα την μέριμνα για την Εκκλησία, του εφιστά την προσοχή στις ποιμαντικές του ευθύνες και στις απαιτήσεις των καθηκόντων του, στην μικρή, αλλά ιδαίτερα νευραλγική, λόγω των αιρετικών, Επισκοπή της Νύσσης.

Ο αυτάδελφός του Μέγας Βασίλειος κέντησε με χρώματα ανεξίτηλα τον καμβά της ζωής του Αγίου Γρηγορίου. Όμως και ο Μέγας Βασίλειος στηρίχθηκε αρκετές φορές πάνω σε αυτόν και στα πολλά και σπουδαία προσόντα και χαρίσματα με τα οποία τον επροίκισε ο δωρεοδότης Κύριος. Ο σύνδεσμός τους ήταν κάτι παραπάνω από αδελφικός και καρδιακός.

Είναι συγκινητικά τα λόγια του Αγίου Γρηγορίου, όπως αναφέρονται στον Επιτάφιο λόγο του «εις τον ίδιον αδελφόν τον Μέγα Βασίλειον»

... Αν ο Βασίλειος ζούσε την ίδια εποχή με τον Παύλο, θα γραφόταν το όνομά του μαζί με τον Παύλο, όπως ο Σιλουανός και ο Τιμόθεος.

... Σαν ένας πυρσός λάμποντας ξαφνικά πάνω από την Εκκλησία, για όσους είχαν χάσει την νύκτα την πορεία τους μέσα στο πέλαγος, τους γύρισε όλους στον ορθό δρόμο, συμπλεκόμενος με διοικητές, συγκρουόμενος με στρατηγούς, μιλώντας θαρραλέα στους βασιλείς, υψώνοντας φωνή στις Εκκλησίες. Ήταν ανώτερος από αυτούς, που δήμευαν τα αγαθά του, αφού ο ίδιος είχε δημεύσει τον εαυτό του για την ελπίδα της Βασιλείας του Θεού. Ήταν απαλλαγμένος από το φόβο της εξορίας, λέγοντας, πως οι άνθρωποι έχουν μία πατρίδα τον Παράδεισο και όλη τη γη την έβλεπε σαν κοινό τόπο εξορίας όλων.

...Θεωρούσε συμφορά γιατί δεν μπορούσε να μιμηθεί πολλές φορές τους αγώνες των μαρτύρων για χάρη της αληθείας, επειδή η ανθρώπινη φύση είναι υποχρεωμένη σε ένα θάνατο.

...Επιθυμούσε να προσεγγίζει τον Θεό με καθαρότητα. Γεννιά του ήταν η οικείωση με τον Θεό, πατρίδα του η αρετή, σπίτι του η σωφροσύνη, κτήμα του η σοφία. Η δικαιοσύνη, η αλήθεια και η καθαρότητα τα λαμπρά και περίοπτα κοσμήματά του...

Εμείς που καυχιόμαστε λοιπόν, γιατί έχουμε διδασκάλους μας τον Μέγα Βασίλειο και τον αδελφό του Γρηγόριο, ας δείξουμε στη ζωή μας, πως είμαστε μαθητές τους.

Οι πρεσβείες τους προς τον Κύριο και η χάρη Τους μαζί μας!


Αρχιμανδρίτης
Σωτήριος Ν. Κοσμόπουλος
Πρωτοσύγκελλος Ι.Μ.Σάμου και Ικαρίας


Κοντάκιον, Ἦχος α´. Χορός Ἄγγελικός

Της Εκκλησιας ο ενθεος Ιεραρχης και της σοφιας σεβασμιος μυστολεκτης, Νυσσης ο γρηγορος νους Γρηγοριος, ο συν Αγγελοις χορευων, και εντρυφων τω θειω φωτι, πρεσβευει απαυστως υπερ παντων υμων

[Misha]

με το έργο του όντως μεγάλου αγίου Γρηγορίου Νύσης ασχολήθηκε επί σειρά δεκαετιών ο μακαριστός αρχιμ .Παγκράτιος Μπρούσαλης,ο οποίος συνεγραψε αρκετά βιβλία με βάση κείμενα του αγιου Γρηγοριου Νυσσης,όπως

"Η εν Χριστώ ανακαίνιση του ανθρώπου κατά τον Αγιο Γρηγόριο Νύσσης"

"εις τον βίον του Μωυσέως"


«Λόγοι εις την προσευχήν». Πρόκειται για εκτενή ανάλυση και σχολιασμό της Κυριακής προσευχής, δηλαδή του Πάτερ ημών.


"Ακρίβεια ή επιείκεια; Κανονική επιστολή προς Λητόιον - Επίσκοπον Μελιτινής "
Συγγρ. : Γρηγόριος ο Νύσσης Μεταφρ. : Μπρούσαλης, Παγκράτιος


ας μας σκεπάζει ο καλός Θεός με τις πρεσβείες του αγιου ιεράρχου !

[panosgreece]

Gregory_of_Nyssa.jpg

Ο άγιος Γρηγόριος ήταν Επίσκοπος Νύσσης, μιας μικρής Επισκοπής, την οποία όμως ανέδειξε μεγάλη και περιφανή με την αγιότητα της πολιτείας του. Γεννήθηκε στην Νεοκαισάρεια του Πόντου το 335 μ. Χ. από γονείς ευσεβείς, τον Βασίλειο και την Εμμέλεια. Σπούδασε στην Νεοκαισάρεια η την Καισάρεια. Λόγω του θανάτου του πατέρα του δεν μπόρεσε να συνεχίση τις σπουδές του σε Σχολές εκτός της πατρίδας του, όπως ο αδελφός του Μέγας Βασίλειος. Μαθήτευσε κοντά στον σοφιστή Λιβάνιο, αλλά την συστηματικότερη παιδεία την έλαβε από τον αδελφό του Μέγα Βασίλειο, την μητέρα του Εμμέλεια, την αδελφή του Μακρίνα, και την γιαγιά του Μακρίνα, η οποία ήταν μαθήτρια του αγίου Γρηγορίου του θαυματουργού, ο οποίος φανερώθηκε «εν οράματι» στον άγιο Γρηγόριο Νύσσης και του απήγγειλε το Σύμβολον της πίστεως που συνέταξε.
Νυμφεύθηκε την Θεοσεβεία, την πρόωρη κοίμηση της οποίας αντιμετώπισε με μεγάλη ανδρεία.
Ο άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης ήταν ισχυρή προσωπικότητα. Έλαβε μέρος στην Β Ο?κουμενική Σύνοδο, που έγινε στην Κωνσταντινούπολη το 381 μ. Χ. και με την θεολογική του κατάρτιση, αλλά και την ρητορική του δεινότητα ανεσκεύασε την διδασκαλία των Πνευματομάχων και συνεπλήρωσε το Σύμβολον της πίστεως που συνέταξε η Α Οικουμενική Σύνοδος, προσθέτοντας τα άρθρα περί του Αγίου Πνεύματος και τα υπόλοιπα. Ήταν ο εισηγητής της Συνόδου και ο λόγος του, καθώς και η εν γένει παρουσία του, προξένησαν μεγάλη εντύπωση. Ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος ο Μέγας, εκφράζοντας τον θαυμασμό και την εκτίμησή του, τον απεκάλεσε στύλο της Ορθοδοξίας. Τέσσερεις αιώνες αργότερα η Ζ Οικουμενική Σύνοδος, «για να δείξη την ακεραιότητά του στην έκθεση και την υποστήριξη της Ορθοδόξου πίστεως», τον ονόμασε «πατέρα πατέρων». Πρόκειται για σπάνιο τιμητικό τίτλο.
Εξορίσθηκε από τους Αρειανούς, αλλά μετά τον θάνατο του αρειανού αυτοκράτορα Ουάλη, το 378, και την ανάληψη της εξουσίας από τον Ορθόδοξο αυτοκράτορα Γρατιανό, επέστρεψε και πάλι στην Επισκοπή του. Την χαρά του όμως αυτή διαδέχθηκε η θλίψη για την κοίμηση του αδελφού του Μεγάλου Βασιλείου.
«Ετελειώθη εν ειρήνη» το έτος 395 μ. Χ.
Κατέλιπε πλούσιο συγγραφικό έργο με κείμενα ερμηνευτικά, δογματικά, κατηχητικά, λόγους ηθικούς, εορταστικούς, εγκωμιαστικούς, επιταφίους και επιμνημόσυνο λόγο στον αδελφό του Βασίλειο. Μεταξύ των σπουδαιοτέρων έργων του είναι οι λόγοι «περί Παρθενίας», «εις τον βίον του Προφήτου Μωϋσέως», που στην πραγματικότητα είναι πραγματεία για τον βίο της αρετής και της τελειότητος, ο βίος της αδελφής του οσίας Μακρίνας, ο Μ. Κατηχητικός λόγος κ. α.
Ο βίος και η πολιτεία του αγίου Γρηγορίου μας δίνουν την αφορμή να τονίσουμε τα ακόλουθα.

Πρώτον. Ο 4ος αιώνας μ. Χ. αποκαλείται χρυσούς αιώνας της Εκκλησίας εξ αιτίας των μεγάλων Πατερικών μορφών που έλαμψαν τότε στο πνευματικό στερέωμα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν υπήρχαν και τότε προβλήματα και μάλιστα σοβαρά, κυρίως εξ αιτίας της προσχωρήσεως Επισκόπων στην αίρεση του Αρείου, με αποτέλεσμα να προκαλούνται σχίσματα και διαιρέσεις μεταξύ των πιστών. Αλλά και εξ αιτίας της διώξεως Ορθοδόξων Επισκόπων, οι οποίοι εξορίζονταν από τους φιλαρειανούς κρατικούς άρχοντες, και την θέση τους κατελάμβαναν πειθήνια όργανα της κοσμικής εξουσίας, άνθρωποι κατώτεροι των περιστάσεων. Χαρακτηριστικά είναι τα όσα γράφει ο Μέγας Βασίλειος σε επιστολή του προς τον εξόριστο Επίσκοπο Σαμωσάτων Ευσέβιο: «Και το αξίωμα της Επισκοπής προσφέρεται τώρα σε ανθρώπους ταλαίπωρους, σε δούλους... Ο διορίσας αυτόν τον άνθρωπο (Επίσκοπο) άφησε στις Εκκλησίες ένα κακό εφόδιο για τον εαυτό του προς την μέλλουσαν ζωή. Αυτοί οι άνθρωποι τώρα εξεθρόνισαν τον αδελφό μου από την Νύσσαν και αντί αυτού ετοποθέτησαν άνδρα, μάλλον ανδράποδο, που αξίζει ολίγους μόνον οβολούς και που είναι εφάμιλλος με τους εγκαταστήσαντας αυτόν κατά την διαφθοράν της πίστεως» (Ε.Π.Ε. τομ. 1, σελ. 301-302).
Ήταν όμως μεγάλη ευλογία για την εποχή εκείνη η παρουσία στο πηδάλιο της Εκκλησίας προσώπων του πνευματικού αναστήματος του Μεγάλου Βασιλείου, του αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου, του Μεγάλου Αθανασίου, του αγίου Γρηγορίου Νύσσης και πολλών άλλων, επειδή συνέβαλαν τα μέγιστα στην αποσόβηση οριστικού σχίσματος μεταξύ των πιστών και στην ορθή επίλυση των αναφυομένων προβλημάτων χωρίς σοβαρές παρενέργειες για την πνευματική υγεία και την σωτηρία των πιστών.

Δεύτερον. Ο Μέγας Βασίλειος, ο οποίος είχε την ευθύνη της τοποθετήσεως του αδελφού του αγίου Γρηγορίου στην Επισκοπή Νύσσης, έγινε αποδέκτης παραπόνων ότι η εν λόγω Επισκοπή είναι μικρή για Επίσκοπο του πνευματικού αναστήματος του αγίου Γρηγορίου. Ο Μέγας Βασίλειος, σε επιστολή του προς τον άγιο Ευσέβιο Σαμωσάτων, απαντά γράφοντας τα εξής αξιομνημόνευτα: «Ήθελα και εγώ ο αδελφός μου Γρηγόριος να διοική Εκκλησία σύμμετρη με τα προσόντα του. Αυτή θα ήταν η σε όλη την υφήλιο συγκεντρωμένη σε μία. Επειδή δε αυτό είναι αδύνατο, «έστω Επίσκοπος, μη εκ του τόπου σεμνυνόμενος, αλλά τον τόπον σεμνύνων εφ’ εαυτού». Δηλαδή, ας είναι Επίσκοπος ο οποίος δεν θα λαμβάνη αξία από τον τόπο, αλλά θα δίνη αξία στον τόπο από τον εαυτό του. Διότι γνώρισμα του μεγάλου δεν είναι μόνον να επαρκή στα μεγάλα, αλλά και τα μικρά να μεταβάλλη σε μεγάλα με την ικανότητά του».
Οι αξιόλογοι και σημαντικοί άνθρωποι δεν λαμβάνουν αξία από το αξίωμα, αντίθετα μάλιστα, με την προσωπικότητα και το κύρος τους, προσδίδουν αξία στο αξίωμα. Άλλωστε οι σημαντικές θέσεις και τα όποια αξιώματα δεν είναι ικανά να τιμήσουν τον άνθρωπο εάν δεν είναι άξιος τιμής.
Το σοβαρότερο όμως είναι ότι εκείνος ο οποίος δεν διαθέτει αξία μεγαλύτερη η έστω ανάλογη με το αξίωμα που κατέχει, αργά η γρήγορα θα εξευτελισθή, επειδή τα αξιώματα (ιδιαίτερα εκείνο του Επισκόπου, και του Κληρικού γενικότερα) έχουν το χαρακτηριστικό γνώρισμα όχι να καλύπτουν τις ελλείψεις, τα λάθη και τα πάθη, αλλά να τα αποκαλύπτουν.–

[angieholi]

[efthumhs]

Η Τιμία Κάρα του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης, φυλάσσεται στον Ι.Ν. Αγίου Ευσταθίου στην Άνω Νέα Ιωνία στην Αθήνα (εκεί που φυλάσσεται και το σκήνωμα του Αγίου Ιερομάρτυρα Γεωργίου του Νεαπολίτου).

[paulina]

Μακάριο δεν είναι τόσο να γνωρίζεις κάτι περί Θεού, αλλά το να έχεις μέσα σου το Θεό.

Άγιος Γρηγόριος Νύσσης

[fotis]

Ο Άγιος Γρηγόριος Επίσκοπος Νύσσης

Ο Άγιος Γρηγόριος ήταν αδελφός του Μεγάλου Βασιλείου. Γεννήθηκε περί το 329 ή 330 μ.Χ. Ήταν υιός του Βασιλείου και της Εμμελείας. Ο πατέρας του καταγόταν από τον Πόντο και η μητέρα του από την Καππαδοκία.
Ο Γρηγόριος, μολονότι είχε χειροτονηθεί αναγνώστης, δεν σκεπτόταν να γίνει κληρικός, ούτε θεολόγος.
Ο αδελφός του Βασίλειος, τον οποίο θεωρούσε πνευματικό πατέρα και δάσκαλό του, τον είλκυσε στην ιεροσύνη. Μετά την εκπαίδευσή του στη Νεοκαισάρεια φοίτησε στην Καισάρεια με σκοπό να γίνει συνήγορος και διδάσκαλος της ρητορικής, όπως ο πατέρας του και οι πρόγονοί του.

Σε ηλικία 40 ετών, το 371 ή 372 μ.Χ., παρακαλείται από τον αδελφό του Μέγα Βασίλειο, Αρχιεπίσκοπο τότε Καισαρείας,να δεχθεί την Επισκοπή Νύσσης. Η Νύσσα (σήμερα Νεμσεχίρ) ήταν ασήμαντη πόλη της Καππαδοκίας, επί της οδού που οδηγούσε από την Καισάρεια στην Άγκυρα.

Ο Γρηγόριος δέχθηκε, από μεγάλο σεβασμό στον Άγιο Βασίλειο.

Οι Αρειανοί, όμως, του έφεραν μεγάλες ενοχλήσεις. Αντιλαμβανόμενοι, ότι στο πρόσωπό του η αίρεσή τους θα είχε σπουδαιότατο πολέμιο, σχεδίασαν να τον εξοντώσουν. Τον κατηγόρησαν λοιπόν, ότι εξελέγη Επίσκοπος αντικανονικά και σφετερίσθηκε χρήματα της Εκκλησίας. Τις κατηγορίες υπέβαλε κάποιος με το όνομα Φιλόχαρης, όργανο των Αρειανών, προς τον διοικητή του Πόντου Δημοσθένη, προς τον οποίο ο Μέγας
Βασίλειος έγραψε και επιστολή. Για την κατηγορία της καταχρήσεως παρακάλεσε να γίνει ο έλεγχος για να δειχθεί η συκοφαντία, για την αντικανονική χειροτονία λέγει ότι η ευθύνη είναι δική του, διότι αυτός χειροτόνησε και ότι, σε κάθε περίπτωση, δεν είναι σωστό να δικάσει επί της υποθέσεως αυτής σύνοδος Επισκόπων, των οποίων η εκκλησιαστική θέση δεν ήταν σε κανονική τάξη.
Η επίκληση του Βασιλείου απέβη άκαρπη. Ο αυτοκράτορας Ουάλης ήθελε να αποφευχθεί το θέμα. Το 376 μ.Χ. ο Γρηγόριος καθαιρείται ερήμην από σύνοδο Αρειανών Επισκόπων του Πόντου και της Γαλατίας. Και ο Γρηγόριος, καταδιωκόμενος, αναγκαζόταν να πλανάται και να κρύβεται.
Η περιπέτεια έληξε τον Αύγουστο του έτους 378 μ.Χ., όταν απέθανε ο Ουάλης. Ο Γρηγόριος επανήλθε στη Νύσσα, όπου του επιφυλάχθηκε θριαμβευτική υποδοχή.
Κατά το φθινόπωρο του 379 μ.Χ. έλαβε μέρος στη Σύνοδο της Αντιόχειας, η οποία συνήλθε ιδίως για την αίρεση του Απολλιναρίου. Ο Απολλινάριος, ερμηνεύοντας κατά γράμμα χωρίο της Αγίας Γραφής (κατά Ιωάννη α’ 14), υποστήριζε ότι ο Θεός Λόγος έγινε σάρκα, όχι σάρκα και ψυχή.
Αρνήθηκε τον ανθρώπινο νου, την ανθρώπινη ψυχή και θέληση του Ιησού Χριστού ως στοιχεία διασπαστικά της ενότητός Του και αντίθετα προς την τελειότητά Του και αντικατέστησε τα στοιχεία αυτά με τη θεία επενέργεια.
Δίδασκε, δηλαδή, στην ουσία, ότι ο Ιησούς Χριστός δεν είναι τέλειος Θεός ούτε τέλειος άνθρωπος. Πολλοί νόμιζαν ότι ο Απολλινάριος δέχθηκε την επίδραση της πλατωνικής και νεοπλατωνικής φιλοσοφίας, αλλά το πιθανότερο είναι, καθώς πιστεύει ο Γρηγόριος Νύσσης, ότι αφετηρία στη χριστολογική του διδασκαλία είναι χωρίο επιστολής του Αποστόλου Παύλου (προς Θεσσαλονικείς Α’, ε’ 23).
Στη Σύνοδο ο Άγιος ανασκεύασε τις κακόδοξες θεωρίες του Απολλιναρίου. Επίσης, η Σύνοδος του ανέθεσε αποστολή για την Εκκλησία της Βαβυλωνίας και με την ευκαιρία αυτή επισκέφθηκε και τους Αγίους Τόπους.
Το περιεχόμενο της πίστεως αποτελεί την παράδοση, η οποία μεταβιβάζεται «πατρόθεν» ως κλήρος κατά διαδοχή στους Αποστόλους διά των Πατέρων στις εκάστοτε νεότερες γενιές. Έτσι, ο Άγιος συμμετείχε, επίσης, στη Β’ Οικουμενική Σύνοδο, η οποία συνήλθε το έτος 381 μ.Χ., στην Κωνσταντινούπολη επί Θεοδοσίου του Μεγάλου (379-395 μ.Χ.), για να ενισχύσει την Ορθόδοξη διδασκαλία κατά του Αρειανισμού και να αποφανθεί κατά των αιρετικών δοξασιών, τις οποίες δίδασκε ο Μακεδόνιος περί του Αγίου Πνεύματος.
Στη Σύνοδο αυτή ο Γρηγόριος αναδείχθηκε υπέρμαχος της Ορθοδοξίας, αφού κατατρόπωσε τους δυσσεβείς αιρετικούς με την δύναμη των λόγων του και με αγιογραφικές αποδείξεις. Στις συζητήσεις εκείνες ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης διακρίθηκε τόσο, ώστε αν ονομασθεί Πατήρ πατέρων και Νυσσαέων φωστήρ. Και ο Θεοδόσιος τον προσονόμασε στύλο της Ορθοδοξίας.
Ο Άγιος Γρηγόριος τονίζει ιδιαίτερα την συνεργασία του Αγίου Πνεύματος στην προσωπική Πνευματική ζωή κάθε μέλους της Εκκλησίας.
Η Πνευματική ζωή παρουσιάζεται στη διδασκαλία του ως συνεχή ανοδική πορεία του ανθρώπου προς την τελείωση και αυτή επιτυγχάνεται με τη συνεργία Θεού και ανθρώπου. Ο προσωπικός αγώνας του κάθε πιστού μαζί με τη Χάρη του Παρακλήτου αποτελούν τις δυο προϋποθεσεις για την πνευματική τελειότητα.
Ο αυτοκράτορας, ανταποκρινόμενος σε υπόδειξη της Συνόδου, όρισε διά νόμου, ότι έπρεπε να θεωρούνται αιρετικοί όσοι δεν ήσαν σε εκκλησιαστική κοινωνία με τον Άγιο Γρηγόριο. Περιελήφθησαν δε μαζί με τον Γρηγόριο ως κανονικοί και νόμιμοι Επίσκοποι και δύο άλλοι, ο Καισαρείας Ελλάδιος και ο Μελιτηνής Οτρήιος.
Το έτος 385 μ.Χ. έρχεται και πάλι στην Κωνσταντινούπολη, για να εκφωνήσει τους επικήδειους λόγους του στη βασιλόπαιδα Πουλχερία και στη βασίλισσα Πλακίλλα, σύζυγο του αυτοκράτορα. Και πάλι αναγκάζεται να έλθει στην Κωνσταντινούπολη το 394 μ.Χ., προκειμένου να συμμετάσχει σε Σύνοδο που συγκροτήθηκε με αφορμή τη διαμάχη των Επισκόπων Βαγαδίου και Αγαπίου, οι οποίοι διεκδικούσαν και οι δύο Την Επισκοπή Βόστρων της Αραβίας.
Υπήρξε έξοχος ρήτορας, σοφός συγγραφέας ιερών συγγραφών και ζηλωτής της Ορθοδόξου Πίστεως. Ο Θεόδωρος Πρόδρομος δίδει σε ποίημά του μια ένδειξη περί των προσώπων τα οποία αποτελούν τον κορμό της κατηγορίας των Πατέρων, μεταξύ των οποίων αναφέρει και τον Άγιο Γρηγόριο Νύσσης :
«Τον Γρήγορον νουν, την Βασίλειον χάριν,
Το χρύσιον μέλημα του Χρυσοστόμου,
Το Γρηγορίου φθέγμα του Νυσσαέως,
Τον Μάξιμον, το θαύμα της ησυχίας».

Απολυτίκιο. Ηχος γ'. Θείας πίστεως.
Θείον γρήγορσιν, ενδεδειγμένος, στόμα σύντονον, της ευσέβειας, ανεδείχθης Ιεράρχα Γρηγόριε τη γαρ σοφία των θείων δογμάτων σου, της Εκκλησίας ευφραίνεις το πλήρωμα. Πάτερ όσιε, Χριστόν τον Θεόν ικέτευε, δωρήσασθαι ημίν το μέγα έλεος.

Κοντάκιον Ήχος α’. Χορός Αγγελικός
Το όμμα της ψυχής, γρηγορών Ιεράρχα, ως γρήγορος Ποιμήν, ανεδείχθης τω κόσμω, και ράβδω της σοφίας σου, παμμακάριστε Όσιε, πάντας ήλασας, τους κακοδόξους ως λύκους, αδιάφθορον, διατηρήσας την ποίμνην, Γρηγόριε πάνσοφε.

Έτερον Ήχος β’. Την εν πρεσβείαις
Της Εκκλησίας ο ένθεος Ιεράρχης, και της σοφίας σεβάσμιος υμνογράφος, Νύσσης ο γρήγορος νους Γρηγόριος, συν Αγγέλοις χορεύων, και εντρυφών τω θείω φωτί, πρεσβεύει απαύστως υπέρ πάντων ημών.