Η Επιστήμη της Ψυχολογίας είναι αποδεκτή από την Εκκλησία;

[apelpis]

Θα σας βάλω δύσκολα απόψε…

Γνωρίζω ότι για την εκκλησία είναι άνομο να προσλάβει οποιαδήποτε μεθοδολογία της Ψυχοθεραπευτικής λόγω του ότι το οπλοστάσιο της για την θεραπεία της ψυχής είναι ανεξάντλητο (Έχω ακούσει και μια σχετική ομιλία του π. Κ. Στρατηγόπουλου πάνω στο θέμα αυτό).

Πιο συγκεκριμένα τώρα. Ένα από τα «προβλήματα» ή «προβληματάκια» που έχω είναι ο τραυλισμός (μια δυσχέρεια στην ομιλία). Είναι πολύπλοκο «πρόβλημα» με πολλές προσεγγίσεις.

Μια προσέγγιση που μου αρέσει για τον έλεγχο του τραυλισμού προέρχεται από τους κόλπους της Γνωστικής Ψυχολογίας και λέγεται «Μοντέλο των Δυσλειτουργικών Αντιλήψεων». Μʼ αρέσει αυτή η προσέγγιση, εφαρμόζεται και στις αγχώδεις διαταραχές. Για την ψυχοθεραπευτική ο τραυλισμός περιλαμβάνεται στις αγχώδεις διαταραχές.

Ο τραυλισμός προσεγγίζεται και από την Ψυχιατρική που είναι η αποδεκτή επιστήμη της συμπεριφοράς από την εκκλησία. Η Ψυχιατρική έχει κάποιες προτάσεις για τον τραυλισμό. Το Zyprexa είναι ένας ασφαλής ανταγωνιστής της ντοπαμίνης που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την ελάττωση του τραυλισμού. Ακόμα ένα καινούριο φάρμακο που λέγεται Pagoclone είναι στα σκαριά. Eίναι αγχολυτικής φύσης και η εταιρία που το παρασκευάζει το προορίζει σαν φάρμακο εκλογής για τον τραυλισμό.

Που θέλω να καταλήξω. Ένας «τέλεια κατηρτισμένος» Πνευματικός θα μου αποκλείσει την ψυχοθεραπευτική προσέγγιση (που με έχει βοηθήσει) και θα με στρέψει στην Ψυχιατρική που και αυτή βέβαια δίνει λύσεις.

Εσείς τι λέτε όσο αφορά το συγκεκριμένο πρόβλημα ή «πρόβλημα» που σας ανέφερα. Να το λύσει κάποιος γνωσιακά με την Γνωστική Ψυχολογία που δεν την αποδέχεται η Εκκλησία ή να παίρνει φάρμακα (με παρενέργειες);

[Teri]

Αγαπητέ apelpis,
είναι αρκετά σοβαρό το ερώτημά σου και ίσως θα ήταν καλύτερο να το απευθύνεις στην ενότητα "Πνευματικά ερωτήματα προς τον π. Αντώνιο". Έχοντας τη διπλή ιδιότητα ,του ιερέα και του ιατρού-παιδοψυχιάτρου, είναι νομίζω ο πλέον κατάλληλος να απαντήσει. Αν πάλι προτιμάς τη γνώμη κάποιου λαϊκού, νομίζω ότι η Μελπομένη έχει και τη γνώση και την πείρα!

[Melpomeni]

Επιστημη και Ορθοδοξια δεν ειναι σε αντιθεση.Η Επιστημη,λειτουργωντας σωστα, δεν κανει τιποτα αλλο απο το να ερευνα και να παρουσιαζει πλευρες της Θειας Προνοιας.
Εαν μια παθηση ερευναται επιστημονικα ,και οχι νεοεποχητικα με γκουρου -βουντου μεθοδους και ιδεες,τοτε το αποτελεσμα της ερευνας και η θεραπεια του προβληματος ,ειναι συμβατα με την Πιστη μας,και ο γιατρος συνεχιζει το θεραπευτικο εργο του Κυριου.
Αυτα σε γενικες γραμμες, ας περιμενουμε και την απαντηση του Πατερα Αντωνιου επι του ειδικου θεματος που αναφερεις, και συνεχιζουμε.

[filotas]

O π. Αντώνιος Στυλιανάκης (ο δικός μας pAntonios), ο π. Στυλιανός Καρπαθίου, ο π. Βασίλειος Θερμός και άλλοι κληρικοί και λαϊκοί διαπρεπείς θεολόγοι και γιατροί συγχρόνως συνδυάζουν με τον καλύτερο τρόπο την Ορθόδοξη Θεολογία με την Ψυχολογία και την Ψυχιατρική.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία έχει άποψη και καλύπτει όλο τον άνθρωπο, σώμα και πνεύμα, στο πεδίο των ψυχικών παθήθεων συνδυάζεται με την Επιστήμη της Ψυχολογίας και Ψυχιατρικής για καλύτερα αποτελέσματα.

[dionysisgr]

Ουτως η αλλως αναμεσα στην Ορθοδοξια και την ανθρωπινη επιστημη της ψυχολογιας γινεται μια θεμελιωδης και σαφης διακριση.

Η Ορθοδοξια αντιμετωπιζει και αναγνωριζει την ψυχη οντολογικα και ως ουσια νοερα ζωσα και πολυδυναμη και αθανατη δημιουργηθεισα υπο Θειου Πνευματος.

Ενω η επιστημη της ψυχολογιας την αντιμετωπιζει ως ενα συνολο ενδεχομενων συμπεριφορων, επηρεαζομενων απο διαφορους παραγοντες οπως κληρονομικοτητα, περιβαλλον αναπτυξης και διαβιωσης, κοινωνικων συνθηκων, και πολλαπλων αλλων αιτιων. Ετσι εχουμε να κανουμε με μια πεπερασμενη κανονιστικη διαταξη που αποσκοπει στην βελτιωση και σταθεροποιηση στης συμπεριφορας του ατομου μεσα στο διαστημα της ζωης του οπως την βλεπει η επιστημη γενικα. Βιολογικα δηλαδη. Μεσα σε αυτο το πλαισιο η επιστημη μπορει να δωσει και σε σενα οτι καλυτερο μπορει και εχει ανακαλυψει μεχρι τωρα, για να σε βοηθησει. Υπο αυτο το πρισμα ομως.

Γιαυτο και δεν αναιρειται αλλα αντιθετα στην υγιη της μορφη υποστηριζεται απο την Ορθοδοξη αποψη.

Ομως αυτο που δινει και θεραπευει η Ορθοδοξη ψυχοθεραπεια, και εδω ο οροι ψυχη-θεραπεια αποκτουν τον πραγματικο υποστατικο οντολογικο τους χαρακτηρα, ειναι μονιμο και μη πεπερασμενο, αλλα εχει προοπτικη αιωνιοτητος. Σε θεραπευει και σε αυτην την ζωη αλλα και στην προσδοκωμενη πνευματικη ατελευτητη πραγματικοτητα.

Το συμπερασμα ειναι οτι κανεις οτι πρεπει αν κανεις επιστημονικα, αλλα ακολουθεις και την μονιμη Ορθοδοξη ψυχοθεραπευτικη μεθοδο που αλλωστε αφορα ολους μας και οχι μονο εσενα που εχεις αυτο το προσκαιρο σωματικο προβλημα. Το οποιο εν καιρω θα λυθει διαπαντος.

[dionysisgr]

Διορθωση:

Το συμπερασμα ειναι, οτι πρεπει να κανεις οτι ειναι εγκυρο επιστημονικα, για να βοηθηθεις, αλλα να ακολουθεις παραλληλα και την μονιμη Ορθοδοξη ψυχοθεραπευτικη μεθοδο που αλλωστε αφορα ολους μας και οχι μονο εσενα που εχεις αυτο το προσκαιρο σωματικο προβλημα. Το οποιο εν καιρω θα λυθει διαπαντος.

[eortologio_gr]

...Που θέλω να καταλήξω. Ένας «τέλεια κατηρτισμένος» Πνευματικός θα μου αποκλείσει την ψυχοθεραπευτική προσέγγιση (που με έχει βοηθήσει) και θα με στρέψει στην Ψυχιατρική που και αυτή βέβαια δίνει λύσεις.

Εσείς τι λέτε όσο αφορά το συγκεκριμένο πρόβλημα ή «πρόβλημα» που σας ανέφερα. Να το λύσει κάποιος γνωσιακά με την Γνωστική Ψυχολογία που δεν την αποδέχεται η Εκκλησία ή να παίρνει φάρμακα (με παρενέργειες);

Είναι ευχάριστο ότι το πρόβλημα το εντοπίζεις στις "αγχώδεις διαταραχές" άρα είναι απόλυτα ιάσιμο οπότε η μέθοδος προσέγγισης είναι σαφώς η ψυχοθεραπευτική απο οποιαδήποτε αφετηρία είτε Ιατρική είτε μέσω της Ορθοδοξίας είτε και τα δύο.

Εχω διαπιστώσει οτι η "ψυχοθεραπευτική μέθοδος Γκεστάλτ" έχει δρόμους απεγκλώβισης από "αγχώδεις διαταραχές" και εγώ θα την εξέταζα οπωσδήποτε όπως άλλωστε το έχω κάνει για δικό μου θέμα π.χ. ενοχές γονέα τις οποίες είχα όπου και βρήκα λύσεις στα μπερδέματά μου και ειδικά στο ερώτημα κατα πόσο είμαι σωστός πατέρας ή όχι.

Απ την άλλη, θα εξέταζα και το σενάριο απόσυρσης απο την τρέχουσα πραγματικότητα η οποία σαφώς μας γεμίζει άγχη και θα ξελασκάριζα για μια ή δυό βδομάδες στο Ορος ώστε να δω ξανά τον εαυτό μου μέσα σε ένα "ασφαλές και αδιατάραχτο περιβάλλον". Και αυτό το σενάριο το έχω δεί απο κοντά με εξαιρετικά (όπως πάντα) αποτελέσματα.

Χρ.

ΥΓ. μιλώ σαν απλός πολίτης της ζωής αυτής χωρίς εξειδικευμένες Ιατρικές γνώσεις

[arxontopoulo]

ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΗ & ΨΥΧΟ(ΛΟΓΟ)ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΨΗΛΑΦΗΣΗ ΤΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΚΑΤΑΛΗΨΕΙΣ

π. Αντώνιος Στυλιανάκης
Ψυχοθεραπευτής παιδιών και νέων

Πριν από μερικά χρόνια ήρθε στο ιατρείο μου μια νέα κοπέλα για να με συμβουλευτεί σε κάποιο πρόβλημα που την απασχολούσε. Είχε υπερβολικό άγχος και δυσκολίες στο να συνάψει μια σχέση γάμου. Η συζήτηση κατέληξε σε ένα δίλημμα, στον προβληματισμό της αν θα πρέπει να γίνει μοναχή ή να ακολουθήσει το δρόμο της έγγαμης ζωής... Προσπάθησα να αναλύσω την προσωπική της ζωή όσο γίνεται καλύτερα για να καταλάβω πώς σκέφτεται και πώς ενεργεί.

Ήθελε να έχει φιλίες με νέους αλλά όταν το πράγμα σοβάρευε, τότε εκείνη τους απέρριπτε... Εκ πρώτης όψεως θα μπορούσε να πει κανείς ότι δεν έκαμνε για γάμο και θάπρεπε να στραφεί προς το μοναχισμό αφού το σκεφτόταν και η ίδια. Όμως από την αναδρομή στο παρελθόν της φάνηκε πιο καθαρά η πραγματικότητα. Όταν ήταν στο λύκειο είχε ενα σοβαρό δεσμό με ένα παιδί που έλεγε ότι το αγάπησε και σκεφτόταν να παντρευτούν και να τον ακολουθήσει σε άλλη πόλη.

Όταν το έμαθαν οι γονείς της εναντιώθηκαν και της απαγόρεψαν να τον συναντά πλέον, μέχρι να τον ξεχάσει. Εκείνη υποτάχτηκε, πέρασε μια κρίσιμη περίοδο και αρκετό διάστημα για να ξεπεράσει το γεγονός... Αργότερα έδειξε μια έντονη στροφή προς την εκκλησία και προς τη μοναχική ζωή.

Τα γεγονότα όμως έδειχναν ότι ακόμη δεν είχε ξεπεράσει εκείνο τον τραυματισμό της εφηβικής ηλικίας, απλώς λησμονήθηκε ("απωθήθηκε") για να ξαναβγεί με άλλη μορφή πλέον, σαν δυσκολία να συνάπτει σοβαρές σχέσεις με άτομα του άλλου φύλου παρά το ότι το επιθυμούσε! Ο λόγος ήταν ότι φοβόταν πάντα στο βάθος μήπως χαλάσει και πάλι ο δεσμός της και πληγωθεί, ώστε να πονέσει τόσο αβάσταχτα, όπως τότε στην παιδική της ηλικία. Σκοπός μου ήταν να της αποδείξω ότι πράγματι αυτό συνέβαινε και ότι ο φόβος πλέον ήταν υπερβολικός γιατί οι συνθήκες άλλαξαν και η ίδια ήταν πλέον ώριμη. Αυτό είχε σαν συνέπεια να σκεφτεί πλέον καθαρά τι είναι εκείνο που πραγματικά η ίδια θέλει (να παντρευτεί ή όχι) χωρίς να χρειαστεί βέβαια να της το υποδείξω... Το θέμα ήταν κατα βάση ψυχολογικό αλλά σαφώς με πνευματικές προεκτάσεις και συνέπειες.

Πρέπει από την αρχή να κάνουμε ένα ξεκαθάρισμα. Είναι γνωστό ότι ο άνθρωπος αποτελείται από σώμα και ψυχή και η ψυχή του είναι αθάνατη κατ εικόνα και ομοίωση του Θεού. Με την ψυχή αυτή και τη σχέση του ανθρώπου με το Θεό ασχολείται η θρησκεία (πίστη) και ειδικότερα ο πνευματικός πατέρας στην εξομολόγηση.

Οταν λέμε ψυχή (ψυχολογική σφαίρα) στην ψυχολογία εννοούμε τις νοητικές εκδηλώσεις του ανθρώπου τα συναισθήματα και τον τρόπο συμπεριφοράς του στη ζωή.

Οι λεγόμενες "ψυχικές ασθένειες" δεν έχουν συνήθως σχέση με την ψυχή αλλά με την ψυχολογική ζωή του ανθρώπου. Το πώς όλα αυτά τον επηρεάζουν και πόσο τον βοηθούν να εξελιχθεί σαν προσωπικότητα ελεύθερη και ευτυχισμένη!

Κατά συνέπεια η ψυχανάλυση (ψυχοθεραπεία) ασχολείται με τη συμπτωματολογία που δημιουργεί προβλήματα στον άνθρωπο και τις πιθανές σχέσεις με τα πιστεύω και τις εμειρίες του.

Είναι φυσικό ο ψυχαναλυτής (ψυχολόγος ή ψυχίατρος) να ενδιαφερθεί και για την θρησκευτική ζωη του ανθρώπου και θα το κάνει αυτό όταν βέβαια και ο ίδιος έχει κάποια πνευματική ζωή και είναι γνώστης του πράγματος και δεν ερμηνεύει τη θρησκεία σαν ψυχολογικό φαινόμενο, όπως είχε κάνει ο Φρόυδ!

Από την άλλη μεριά ο ιερέας θα πρέπει να είναι ενήμερος τών τελευταίων απόψεων και θέσεων της ψυχολογίας αλλά κυρίως της πατερικής σκέψεως και ζωής, για να μπορέσει να καταλάβει σε βάθος τις αντιδράσεις του ατόμου και να ερμηνεύσει σωστά εκείνα που ακούει. Αυτό βέβαια γίνεται σταδιακά και με την εμπειρία αλλά και με τη φώτιση του Θεού, ωστόσο η ίδια η εκκλησία δεν εμπιστεύεται το μυστήριο αυτό της πνευματικής πατρότητος παρά μόνο σε κληρικούς που έχουν τουλάχιστον επαρκή μόρφωση και πνευματικό καταρτισμό.

ΕΙΔΙΚΟΤΕΡΑ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΗ

Εκκλησιολογικά είναι ένα μυστήριο θεοσύστατο, μέσα από το οποίο συγχωρούνται οι αμαρτίες του ανθρώπου όταν εκείνος μετανοήσει (και αυτό επειδή ο Χριστός με τη θυσία και την ανάστασή του, τις φορτώθηκε ώστε να μας απαλλάξει, μια για πάντα!). Σαν διαδικασία είναι η φανέρωση στον πνευματικό, όλων εκείνων των παραβάσεων και αμαρτιών μας σε σχέση με το θέλημα του Θεού.

Αυτό δεν έχει μόνο σαν συνέπεια, ο πιστός άνθρωπος να απαλλάσσεται από το φορτίο της ενοχής απέναντι στο Θεό αλλά και να προσπαθεί πάντοτε για το καλύτερο, με σκοπό την αγάπη του Θεού και τη σωτηρία της ψυχής του. Δεν πρόκειται όμως κυρίως για ζήτημα ενοχής, η συγχώρεση είναι οντολογική δηλ. μια κατάσταση πραγματική και ουσιαστική αφού ο Θεός σβήνει ολοσχερώς το χρέος μας και μας ξαναφέρνει στην κατάσταση πρό της πτώσεως, κατά τους Πατέρες.

Στην πράξη όμως πολλοί άνθρωποι εξομολογούνται νομίζοντας ότι στόχος της εξαγόρευσης είναι η απαλλαγή από τις ενοχές, τη στεναχώρια και το άγχος. Ετσι συχνά δίνουν έμφαση στα συναισθήματα που νιώθουν απέναντι σε κάποια πρόσωπα και καταστάσεις με σκοπό να ανακουφιστούν και να αποφορτιστούν συναισθηματικά, αδιαφορώντας ή υποτιμώντας για το πόσο αυτές οι πράξεις τους έχουν σα συνέπεια την παραβίαση του θελήματος και της αγάπης του Θεού. Ανεξάρτητα δηλαδή από το κατά πόσον έχουν διάθεση να αλλάξουν σκέψεις και συμπεριφορά. Ετσι μπορεί η εξομολόγηση να λειτουργεί ψυχοθεραπευτικά αλλά όχι απαραίτητα για τη σωτηρία της ψυχής τους.

Ο κίνδυνος αυτός ισχύει και για ορισμένους πνευματικούς να θεωρήσουν σαν κριτήριο πνευματικής καθάρσεως την ψυχολογική ηρεμία και μόνο. Τα τελευταία μάλιστα χρόνια που δίδεται έμφαση στη θεραπευτική διάσταση της εκκλησίας. Η θεραπευτική αυτή διάσταση ούτως ή άλλως υπάρχει, αλλά με τη σωτηριολογική της έννοια. Την αποκατάσταση δηλαδή της επικοινωνίας του ανθρώπου με το Θεό, με άλλα λόγια τη σωτηρία.

Θα δώσουμε κάποια πραγματικά παραδείγματα για να γίνω πιο κατανοητός.

Θυμάμαι μια νέα μητέρα που κλαίγοντας κάποτε εξομολογούνταν λέγοντας ότι μιλάει άσχημα στα παιδιά της (με αποτέλεσμα μετά να στεναχωριέται και η ίδια, επειδή τα υπεραγαπά!)

Αργότερα μου ανέφερε παρεμπιπτόντως και σαν από ρουτίνα, το ότι επιδιώκει να εχει τυπική σχέση με την πεθερά της και την αποφεύγει επειδή δεν θέλει να έχει πολλά "πάρε δώσε" ! Την ρώτησα στο τέλος να αξιολογήσει ποιά είναι μεγαλύτερη αμαρτία, το να μιλήσει άσχημα στα παιδιά της που αγαπάει ή να μιλάει καλά στην πεθερά της αλλά από μέσα της να νιώθει ψυχρότητα ή και μίσος. Με κοίταξε έκπληκτη στην αρχή αλλά μετά συμφώνησε πώς το δεύτερο είναι χειρότερο από το πρώτο αφού παραβαίνει την εντολή της αγάπης... Της εξήγησα ότι το κλάμα της στην εξομολόγηση δεν ήταν κλάμα μετανοίας αλλά κλάμα από ψυχολογική υπερευαισθησία, λόγω αδυναμίας που είχε στα παιδιά της... Το παραδέχτηκε, μετά από σύντομη ψυχρολουσία και έδειξε προσοχή πλέον εκεί που μέχρι τώρα αγνοούσε! Ίσως μάλιστα να καυχιόταν και για τα δάκρυά της!

Για την ψυχή αυτή τα δάκρυα είχαν ανακουφιστικό ψυχολογικό χαρακτήρα (όπως πολύ συχνά συμβαίνει) και όχι χαρακτήρα μετανοίας και συντριβής ενώπιον του Θεού.

Αλλοτε συζητούσα με μια μεσόκοπη κυρία που μου διηγόταν τα πολλά βάσανα που είχαν έρθει στην οικογένεια της. Πάνω σε όλα αυτά κατέληξε, αρρώστησε και ο γιός μου... και έχω καταρρεύσει. Ούτε να νηστέψω μπορώ ούτε τίποτε... Θα μπορούσε να πεί κάποιος μή νηστεύεις και πολύ, αφού δεν είσαι σε θέση αυτή την εποχή, η εκκλησία σε οικονομεί με φιλανθρωπία! Ομως το ζητούμενο ήταν άλλο! Κάτω από την αδυναμία αυτή κρυβόταν μια πιο βαριά αρρώστια που θα έπρεπε να διαγνωστεί και να θεραπευτεί. Αυτό αποκαλύφτηκε μετά από μια καίρια ψυχαναλυτική ερώτηση.

Τη ρωτάω δεν μπορείς να νηστέψεις επειδή νιώθεις αδυναμία ή επειδή αδυνάτισε η πίστη σου και δεν έχεις πλέον εμπιστοσύνη στο Θεό; Ξέσπασε σε κλάματα. Ετσι είναι μου λέει δεν πιστεύω πλέον ότι ο Θεός μπορεί να με ακούει με τόσες συμφορές που έρχονται σε μένα... Αλλη μια περίπτωση παρεξηγημένης πίστης. Και είναι τόσες πολλές που καθημερινά συναντούμε.

Το απόστημα έσπασε. Επρεπε τώρα να τ
ονωθεί η πίστη της ώστε να μη χάσει, όχι τη νηστεία αλλά την ψυχή της.

Πόσο αγνοούμε αγαπητή μου τον τρόπο σκέψης του Θεού, της είπα περίπου... Μπορεί βέβαια να είναι άγνωστος αλλά πρέπει να ξέρουμε τουλάχιστον πώς να αντιδρούμε εμείς σε κάθε περίσταση. Είναι δυνατόν ο Θεός να μην ξέρει τι μας συμβαίνει, είναι δυνατόν να ξεχνάει, είναι δυνατόν να μην μας ακούει όταν του ζητάμε κατι; Απλώς έχει το δικό του σχέδιο και περιμένει για να μας δώσει όλες τις ευκαιρίες να τον αγαπήσουμε και να τον εμπιστευτούμε ώστε να στεφανωθούμε στον ουρανό και να πετυχουμε τη σωτηρία μας. Αυτή είναι η ουσιαστική θεραπεία της ψυχής, δηλ η κάθαρση από τα πάθη και η ενεργοποίηση της χάρης του Θεού που θέλει να σώσει όλους τους ανθρώπους.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ

Ας περάσουμε τώρα ειδικότερα σε ένα είδος ψυχοθεραπείας, την ψυχαναλυτική. Είναι η επιστημονική εκείνη μέθοδος με την οποία ο άνθρωπος απαλάσσεται από τις παιδικές φοβίες, ενοχές και συμπλέγματα που απέκτησε λόγω κακής αγωγής και οικογενειακών συνθηκών ζωής κατά την παιδική ηλικία. (Αυστηροί και τιμωρητικοί γονείς, ορφάνια στη μικρή ηλικία, συναισθηματική απουσία του ενός ή και των δύο γονέων, υπερπροστασία και υπερσυναισθηματική σχέση με γονείς, ζήλεια με τα αδέρφια κ.α.)

Αυτό επιτυγχάνεται με τη βοήθεια του ψυχαναλυτή στον οποίο λέει όλη τη ζωή του, που αφορά περιστατικά από τότε που θυμάται τον εαυτό του καθώς και τις κρυφές σκέψεις, επιθυμίες και τα συναισθήματά του. Το αποτέλεσμα οφείλεται στο ότι φωτίζονται σκοτεινές πτυχές της ζωής του ανθρώπου και αποκαλύπτονται οι πραγματικές προθέσεις και επιθυμίες του. Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από ερμηνείες πραγματικών γεγονότων του παρόντος και παρελθόντος, αλλά και ονείρων που αντανακλούν το βαθύτερο ψυχολογικό κόσμο του ατόμου.

Αν θέλαμε να κάνουμε αντιστοιχία με πνευματικούς όρους, θα λέγαμε ότι η ψυχοθεραπεία αποβλέπει στην εκρίζωση των παθών! Με τη διαφορά που εδω τα πάθη δεν έχουν την ηθική έννοια αλλά την ψυχολογική. Πρόκειται δηλαδή για κόμπους που θέλουν λύσιμο, ώστε ο άνθρωπος να ελευθερωθεί. Ενδιαφέρει δηλαδή μόνο, κατά πόσο ταλαιπωρούν τον άνθρωπο και δυσκολεύουν τη ζωή του και όχι βέβαια κατά πόσο είναι σύμφωνα με το θέλημα του Θεού.

Για παράδειγμα ενα παιδί έχει την τάση να κλέβει. Αυτό, ηθικά μπορεί να είναι αμαρτία, αλλά ο γιατρός θα το εξετάσει από ψυχολογική και κοινωνική άποψη αναλύοντας το σκεπτικό και τα κίνητρά του, ώστε να ανακουφιστεί το παιδί, από πιθανές εντάσεις και συγκρούσεις. Είναι πολύ πιθανό το αίσθημα έλλειψης της μητέρας κατά την πρώιμη παιδική ηλικία, να οδηγήσει ένα παιδί στην κλεπτομανία . ( Θυμάμαι χαρακτρηριστικά το παράδειγμα της Μαρίας -κοριτσιού του δημοτικού- που έπαιρνε χρήματα και μετά τα μοίραζε η και τα σκόρπιζε-πετούσε! Οταν την ρώτησαν γιατί το κάνει είπε επειδή δεν έχει κοντά τη μητέρα της... Αυτό το πράγμα παραδόξως την ανακούφιζε!)

Αλλο τυπικό παράδειγμα:

Ενας νέος συνδέεται υπερβολικά με τη μητέρα του που φοβάται μην φύγει το παιδί από κοντά της και το χάσει. Αυτό μπορεί να εισπράττεται από το παιδί σαν υπερβολική εξάρτηση που του δημιουργεί άγχος αποχωρισμού και δυσκολία σύναψης νέων γνήσιων δεσμών και μάλιστα δημιουργίας δικής του οικογένειας. Προηγείται η κατανόηση της συμπεριφοράς του αυτής, η ερμηνεία και παραπέρα η ψυχοθεραπευτική βοήθεια για την υπερνίκηση της εξάρτησης. (Είναι πολύ συνηθισμένο το παράδειγμα λόγω του ότι οι άντρες έχουν μια αχίλλεια πτέρνα στο θέμα αυτό. Το κορίτσι έχει τη δυνατότητα να σπάσει τη δυνατή εξάρτηση από τη μητέρα που το γέννησε, όταν προοδευτικά συνδέεται και με τον γονέα του άλλου φύλου, τον πατέρα. Αντίθετα το αγόρι έχει δυσκολία να το πετύχει γιατί ήδη έχει να αντιμετωπίσει τον φυσικό ανταγωνισμό με τον πατέρα του και το δεσμό εξάρτησης λόγω αντιθέτου φύλου με τη μητέρα του!)

Είναι επόμενο να μην έχει άμεσα σχέση αυτή η διαδικασία (ψ-θ) με το Θεό και την εκκλησία παρά μόνο στο βαθμό που αυτά τα γεγονότα τον προβληματίζουν και τον μπλοκάρουν στη ζωή του, ίσως λόγω αντιφάσεων και ασυνείδητων κρυφών επιθυμιών. (Παράδειγμα φοιτήτριας που απέρριψε τα θρησκευτικά πιστεύω στην εφηβεία όταν απέρριψε τους αυταρχικούς γονείς της που την καταπίεζαν, και που ήταν "χριστιανοί ορθόδοξοι"! Οταν στη διάρκεια της συνεργασίας μας το κατάλαβε, ξαναγύρισε στην εκκλησία με επίγνωση πλέον και προσωπική ελευθερία.) Να πώς μπορεί έμμεσα η ψυχανάλυση να υπηρετήσει την αληθινή ψυχοθερταπεία, χωρίς να το καταλάβει!

Αλλες ψυχοθεραπείες μπορεί να μην ενδιαφέρονται τόσο για τα αίτια της παρούσης καταστάσεως αλλά να στοχεύουν κατ ευθείαν στη διόρθωση των αποτελεσμάτων. Για παράδειγμα η συμπεριφορική θεραπεία προσπαθεί μέσα από ένα συστηματικό τρόπο να καταγράψει και να τροποποιήσει σταδιακά και με πρόγραμμα τις δυσλειτουργικές συμπεριφορές ενός ατόμου (λ.χ. φοβία ανελκυστήρα με σταδιακή απευαισθητοποίηση)

Η γνωστική ψυχοθεραπεία στοχεύει στον εντοπισμό των άστοχων σκέψεων και την αντικατάστασή τους από γόνιμες και λειτουργικές με βάση την καλύτερη αξιολόγηση των περιστάσεων και της καθημερινής ζωής. (λ.χ. Στην κ α τ ά θ λι ψ η έχουμε μια θύελλα λογισμών απαισιοδοξίας και μαυρίλας που μπορεί να στηρίζονται εν μέρει σε κάποια γεγονότα αλλά εκδηλώνονται στον υπερθετικό βαθμό. Το άτομο νιώθει απαίσια, χάνει το ενδιαφέρον του για οτιδήποτε στη ζωή και συχνά κάνει σκέψεις αυτοκτονίας που μπορεί να τις πραγματοποιήσει. Πρέπει να πιάσουμε μια-μια τις σκέψεις του και να τις τακτοποιήσουμε. Να το βοηθήσουμε να δει και τα θετικά. Να το διαβεβαιώσουμε ότι η παρούσα φάση είναι προσωρινή και θα περάσει ώστε να νιώσει ικανοποιημένος από τη ζωή του...Σε σοβαρές περιπτώσεις αυτό δεν φτάνει αλλά θα χρειαστούν και φάρμακα γιατί αποδείχτηκε ότι ορισμένα άτομα με έλλειψη κάποιων ουσιών στον εγκέφαλο, είναι επιρρεπή στη νόσηση αυτή.)

Η ψυχοθεραπεία λοιπόν είναι ουδέτερη στο θέμα του Θεού όπως και σε κάθε θέμα αφού σκοπός της δεν είναι να δώσει ιδεολογία στον άνθρωπο αλλά να τον βοηθήσει να αντιμετωπίσει καλύτερα την καθημερινή ζωή του αλλά και να ξεκαθαρίσει τη δική του ιδεολογία και να κάνει τις δικές του ελεύθερες επιλογές.

Ομως όσο και να είναι ουδέτερη ο ψυχοθεραπευτής είναι άνθρωπος και έχει κάποια πίστη. Οταν μάλιστα είναι κληρικός αυτή η πίστη είναι κάτι παραπάνω από φανερή! Γι αυτό και έχει μεγάλη σημασία ο παράγων άνθρωπος τόσο ως προς την εξατομίκευση των μεθόδων που ακολουθούμε, όσο και ως προς την καλή συνεργασια με το θεραπευτή που πρέπει να είναι πρόσωπο που εμπνέει εμπιστοσύνη και εκτίμηση.

Ερχονται μερικές φορές γονείς που σκέφτονται ότι τα παιδιά τους περιφρονούν και δεν τους ακούνε. Λένε ότι είναι παλιόπαιδα! Αυτούς τους λογισμούς πρέπει επιστημονικά να τους διορθώσουμε γιατί γίνονται αφορμή παρεξηγήσεων και εντασεων στο σπίτι.

Συχνά λέω από την εμπειρία μου, ότι τα παιδιά που έχουν διαταρακτική συμπεριφορά, νιώθουν ότι δεν τα αγαπούν και έτσι επιζητούν περισσότερο ενδιαφέρον από το περιβάλλον. Τότε οι γονείς βλέπουν την κατάσταση με άλλο μάτι, με συμπάθεια και λειτουργούν ομαλότερα.

Παράλληλα μαθαίνω από το ίδιο το παιδί, πως νιώθει ότι δεν το αγαπούν και το τιμωρούν. Τότε εξηγώ στο παιδί ότι δεν είναι που δεν το αγαπούν, αλλά φοβούνται ότι δεν θα γίνει καλός άνθρωπος και ανησυχούν γι αυτό θέλουν να τους ακούει. Ακόμη ότι μπορεί να κάνουν και οι γονείς λάθος και να το αδικούν καμιά φορά Το παιδί συχνά το καταλαβαίνει, αναζωπυρώνεται η αγάπη για τους γονείς του και αυτόματα βελτιώνει τη συμπερφορά του. Ολα είναι θέμα λογισμών!

ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ

Μετά τα όσα αναφέρθηκαν μπορεί να συμπεράνει κανείς ότι η πνευματική ζωή είναι προυπόθεση της υγείας της ψυχής δηλαδή της σωτηρίας αλλά δεν σημαίνει ότι θα μας οδηγήσει κατ ανάγκην σε μια προσωπικότητα τέλεια ισορροπημένη. Οχι επειδή δεν μπορεί να το κάνει, αφού το έχει κάνει τελικά στους αγίους αλλά γιατί δεν είναι αυτοσκοπός της!

Με άλλα λόγια μπορεί να είναι κάποιος ισορροπημένος ψυχολογικά (με την καθημερινή έννοια του όρου, όπως οι περισσότεροι άνθρωποι) και να απέχει από τη σωτηρία, να απέχει από το Θεό, αφού τον έχει αρνηθεί. Αντίθετα μπορεί κάποιος να πάσχει σοβαρά ψυχολογικά και να βρίσκεται μέσα στη σωτηρία, έστω και αν κάνει βήματα σημειωτόν...

Δικαιολογείται ένας χριστιανός να καταφεύγε
ι στον ψυχίατρο; Ενα τυπικό ερώτημα. Μοιάζει με το αν δικαιολογείται ένας που πιστεύει στο Θεό να πηγαίνει στο γιατρό για να γίνει καλά (από πνευμονία ή φυματίωση ας πούμε!) Αφού μπορεί μέσα από την προσευχή να το ζητήσει και αν θέλει ο Θεός θα το δώσει...

Την απάντηση τη δίνει χαρακτηριστικά ο γ.Πορφύριος. Λέει ότι ακόμη και όταν πρόκειται για μοναχούς που πάσχουν από κάτι, και περιμένουν από έκτακτη ενέργεια του Θεού να θεραπευτούν, εμφωλεύει σε μια τέτοια στάση η υπερηφάνεια. Γιατί πρέπει να σκέφτεται κανείς, ποιός είμαι εγω που αξίζω ένα θαύμα από το Θεό;

Επειτα ας μη ξεχνάμε ότι "ο Θεός τρέφει ασφαλώς τα πουλιά αλλά δεν τους βάζει και το φαγητό στη φωλιά"! Με άλλα λόγια ο άνθρωπος πρέπει να κάνει ότι περνάει από το χέρι του και τότε θα κανει και ο Θεός το καθήκον του όπως έλεγε και ο γ. Παίσιος. Υπάρχουν όμως και σήμερα χριστιανοί που περιμένουν από το Θεό να κάνει σε κείνους ένα θαύμα, να τους απαλλάξει από μια ασθένεια ή από ένα ψυχολογικό φορτίο.

Δυστυχώς υπάρχουν εξ άλλου και χριστιανοί που δεν έχουν υπομονή να περιμένουν χρησιμοποιώντας την ιατρική επιστήμη και καταφεύγουν σε "εναλλακτικές θεραπείες" που υπόσχονται λύσεις μαγικές στο "εδώ και τώρα" (ομοιοπαθητική, βελονισμός, σιάτσου κ.α.) και είναι της μόδας σήμερα. Είναι όμως ύποπτης προέλευσης παρ ότι έρχονται με το μανδύα της φυσικής και ακίνδυνης θεραπείας, επικίνδυνης όμως όταν υπόσχονται αποτελέσματα που μόνο σε εξωγήινες δυνάμεις μπορούν να αποδοθούν!

Μπορεί η πνευματική ζωή να δημιουργήσει ψυχοπαθολογία;

Η ψυχοπαθολογία πιστεύω ότι προέρχεται από το διχασμό του σύγχρονου χριστιανού που καταντά μια πνευματική σχιζοφρένεια όταν προσπαθεί να συμβιβάσει και το Θεό και τον κόσμο. Είναι σαν να προσπαθεί να βαδίσει με το ένα πόδι στο δρόμο και το άλλο στο πεζοδρόμιο!

Επίσης όταν αντιληφθεί κάποιος την πνευματική ζωή "ευσεβιστικά", σαν μια σειρά εφαρμογής ηθικών κανόνων και όχι σαν μια σχέση ελευθερίας εν Χριστώ Ιησού.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Τα ψυχολογικά "συμπλέγματα" μας δεν πρέπει να μας φοβίζουν αλλά να προσπαθούμε μέσα σπό την αυτογνωσία και την καθημερινή προσπάθεια να τα διορθώνουμε και προς την κατεύθυνση αυτή βοηθάει και η ψυχοθεραπεία. Παράλληλα, όσον αφορά στην πνευματική ζωή δεν υπάρχει λόγος να αγωνιούμε και να συγκρίνουμε τον εαυτό μας με άλλους... Στο κάτω-κάτω αυτά, οι αδυναμίες μας, θα είναι τα ελαφρυντικά μας εκείνη την ημέρα όταν ο Κύριος θα μας ζητήσει λόγο για τις πράξεις μας, ανάλογα με τα τάλαντα που μας εμπιστεύτηκε.

Αναμφισβήτητα η αγιότητα σημαίνει ανακαινισμένο άνθρωπο και μεταμορφούμενο "κατά το μέτρον της δωρεάς του θεού". Τότε όλα τα σκοτεινά σημεία φωτίζονται και η προσωπικότητά του ισορροπεί. Τότε προγεύεται της βασιλείας του Θεού.

Ομως σκοπός της πνευματικής ζωής δεν είναι η βελτίωση της προσωπικότητας αλλά η προσέγγιση του Θεού (μέθεξη). Τα υπόλοιπα, όσα επακολουθήσουν, είναι δωρεές του Θεού που θα έρθουν όταν και εάν Εκείνος το κρίνει σκόπιμο και μπορεί ακόμη και στο τέλος της ζωής μας.

Το ζήτημα είναι να μη ζητάμε χαρίσματα αλλά την εφαρμογή του θελήματος του Θεού στη ζωή μας, με εμπιστοσύνη και αγάπη και τότε Εκείνος θα έρθει και θα μπει εγγυητής σε κάθε μας πρόβλημα και δυσκολία, θα μας δώσει την ψυχική γαλήνη και την ειρήνη Του.

Βιβλιογραφία

* Αγγέλογλου π.Χριστοδούλου, "Σκεύος εκλογής"
* Βλάχου π. Ιεροθέου, "Συζητήσεις για την Ορθόδοξη ψυχοθεραπεία"
* Γιαννιτσιώτη Κ., "Κοντά στο γέροντα Πορφύριο"
* Ιωάννου Σιναίτου, "Κλίμαξ"
* Στυλιανάκη π.Αντωνίου, "Πνευματική και ψυχολογική θεώρηση των εναλλακτικών θεραπειών" Πρακτικά ενός Συνεδρίου 1995.
* Στυλιανάκη π.Αντωνίου, "Αποκρίσεις σε υπεύθυνους γονείς" έκδ. Αποστολικής Διακονίας 1999.

Πηγή: http://orthodox-world.pblogs.gr/2008/04 ... apeia.html

[arxontopoulo]

Ένα πολύ καλό βιβλίο για όσους ενδιαφέρονται για τα θέματα αυτά...



Άνθρωπος στον ορίζοντα

Προσεγγίζοντας τη συνάντηση Ορθόδοξης Θεολογίας και επιστημών του ψυχισμού

του π. Βασιλείου Θερμού

Περιγραφή:

Γιατί υπάρχει η λέξη "ψυχή" στις επιστήμες της ψυχιατρικής και της ψυχολογίας; Τι σημαίνει αυτό το πρόθεμα; Διαφέρει το αντικείμενό τους από αυτό της ποιμαντικής; Είναι δικαιολογημένη η επιφυλακτικότητα κάποιων πιστών απέναντι στην ψυχανάλυση; Γιατί οι περισσότεροι ψυχίατροι και ψυχολόγοι είναι αδιάφοροι θρησκευτικά ή και άθεοι; Ποίοι είναι οι κίνδυνοι από την ψυχολογία και ποίοι από την θρησκευτική προκατάληψη; Χρειάζονται επιμόρφωση οι κληρικοί μας; Τι καλό θα προκύψει από τον διάλογο αυτών των επιστημών με την Ορθόδοξη Θεολογία; Αυτά είναι μερικά μόνο από τα πάμπολλα ερωτήματα που το βιβλίο αυτό επιχειρεί να απαντήσει μέσα από την επισκόπηση μιας πλούσιας βιβλιογραφίας. Προορίζεται για όσους επιθυμούν την ευρύτερη ενημέρωση γύρω από τα ζητήματα αυτά, για τους κληρικούς που αγωνιούν για μια πιο συγκροτημένη ποιμαντική, για τους ειδικούς ψυχικής υγείας που αναγνωρίζουν πως η θρησκευτικότητα αποτελεί θεμελιώδη άξονα της ανθρώπινης ψυχής.

[srev]

Θα σας βάλω δύσκολα απόψε…

Γνωρίζω ότι για την εκκλησία είναι άνομο να προσλάβει οποιαδήποτε μεθοδολογία της Ψυχοθεραπευτικής λόγω του ότι το οπλοστάσιο της για την θεραπεία της ψυχής είναι ανεξάντλητο (Έχω ακούσει και μια σχετική ομιλία του π. Κ. Στρατηγόπουλου πάνω στο θέμα αυτό).

Πιο συγκεκριμένα τώρα. Ένα από τα «προβλήματα» ή «προβληματάκια» που έχω είναι ο τραυλισμός (μια δυσχέρεια στην ομιλία). Είναι πολύπλοκο «πρόβλημα» με πολλές προσεγγίσεις.

Μια προσέγγιση που μου αρέσει για τον έλεγχο του τραυλισμού προέρχεται από τους κόλπους της Γνωστικής Ψυχολογίας και λέγεται «Μοντέλο των Δυσλειτουργικών Αντιλήψεων». Μʼ αρέσει αυτή η προσέγγιση, εφαρμόζεται και στις αγχώδεις διαταραχές. Για την ψυχοθεραπευτική ο τραυλισμός περιλαμβάνεται στις αγχώδεις διαταραχές.

Ο τραυλισμός προσεγγίζεται και από την Ψυχιατρική που είναι η αποδεκτή επιστήμη της συμπεριφοράς από την εκκλησία. Η Ψυχιατρική έχει κάποιες προτάσεις για τον τραυλισμό. Το Zyprexa είναι ένας ασφαλής ανταγωνιστής της ντοπαμίνης που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την ελάττωση του τραυλισμού. Ακόμα ένα καινούριο φάρμακο που λέγεται Pagoclone είναι στα σκαριά. Eίναι αγχολυτικής φύσης και η εταιρία που το παρασκευάζει το προορίζει σαν φάρμακο εκλογής για τον τραυλισμό.

Που θέλω να καταλήξω. Ένας «τέλεια κατηρτισμένος» Πνευματικός θα μου αποκλείσει την ψυχοθεραπευτική προσέγγιση (που με έχει βοηθήσει) και θα με στρέψει στην Ψυχιατρική που και αυτή βέβαια δίνει λύσεις.

Εσείς τι λέτε όσο αφορά το συγκεκριμένο πρόβλημα ή «πρόβλημα» που σας ανέφερα. Να το λύσει κάποιος γνωσιακά με την Γνωστική Ψυχολογία που δεν την αποδέχεται η Εκκλησία ή να παίρνει φάρμακα (με παρενέργειες);

Αγαπητέ apelpis,

Επέτρεψέ μου να καταθέσω την γνώμη μου αφού συμβαίνει να κάνω έρευνα στις επιστήμες της νόησης. Τόσο η ψυχολογία όσο και η ψυχιατρική αποτελούν παραδοσιακές επιστήμες της νόηση, η πρώτη όντας ανθρωπιστική επιστήμη, η δεύτερη όντας φυσική επιστήμη. Τα τελευταία 50-60 χρόνια έχει σημειωθεί εκρηκτική ζύμωση στην επιστημονική κοινότητα και ο διαχωρισμός μεταξύ των επιστημών που εξετάζουν την ανθρώπινη (και μη) νόηση έχει ατονήσει υπέρ αυτού που καλείται διαεπιστημονική, διαθεματική έρευνα.

Οι εμπλεκόμενοι κλάδοι στο νέο αυτό συνδιαστικό πλαίσιο είναι μεγάλοι τον αριθμό και περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, την κλασσική ψυχολογία, τη γνωσιακή ψυχολογία, την τεχνητή νοημοσύνη, τη νευροεπιστήμη, την γνωσιακή ψυχιατρική, την υπολογιστική ψυχολογία, καθώς και εξαιρετικά καρποφόρους συνδιασμούς όπως η γνωσιακή νευροψυχολογία, και η υπολογιστική γνωσιακή εξελικτική νευροεπιστήμη. Θα μπορούσε κάποιος να γενικεύσει χωρίς μεγάλη ανακρίβεια, ότι οι επιστήμες της νόησης έχουν εν πολλοίς συγκεντρωθεί μέσα στο σώμα της γνωσιακής επιστήμης (cognitive science).

Η Ορθοδοξία είναι σύμφωνη καθόλα με τις επιστήμες. Διάβασε για παράδειγμα το εξής άρθρο: π. Γεώργιος Μεταλληνός "Πίστη καὶ Ἐπιστήμη στὴν Ὀρθόδοξη Γνωσιολογία καὶ Μεθοδολογία". Κατά τον καθ. π. Νικόλαο Λουδοβίκο (Ανωτ. Εκκλησ. Ακαδ. Θεσ/κης & Πανεπ. Καίμπριτζ) η Ορθοδοξία είναι μοναδική στο εκρηκτικό άνοιγμα που κάνει σε κάθε αναζήτηση του ανθρώπου (σειρά ομιλιών του βρίσκονται στο www.pigizois.net). Δε θα πω, λοιπόν, τίποτα καινούργιο υποστηρίζοντας ότι η ψυχολογία όσο και η ψυχιατρική μαζί με όλες τισ σύγχρονες επιστήμες της νόησης μπορούν να βοηθήσουν τον πάσχοντα σωματικά/βιολογικά άνθρωπο. Εκεί που δεν μπορούν να βοηθήσουν είναι σε "παθήσεις" της ψυχής. Ο τραυλισμός, για παράδειγμα, αντιμετωπίζεται από λογοθεραπευτές με επιτυχία ανάλογα της ιδαίτερης φύσεως τής κάθε περίπτωσης. Ο αυτισμός, ένα άλλο παράδειγμα, είναι διαταραχή της νευρολογικής διαμόρφωσης του εγκεφάλου κατά τη βρεφική και πρώιμη -κυρίως- παιδική ηλικία και δεν οφείλεται στο περιβάλλον όπως επιστεύετο παλιότερα.

Το συμπέρασμα είναι ότι το σωματικό σύμπτωμα (δηλ. η βιολογική ασθένεια) θεραπεύεται από τις ιατρικές -με την ευρεία έννοια- επιστήμες. Το αίτιο όμως αυτών των συμπτωμάτων (ασθενειών), το πνευματικό κι όχι το βιολογικό, είναι πέραν των επιστημών. Καλό λοιπόν είναι ο άνθρωπος να κάνει ό,τι μπορεί με τις δυνάμεις του μέχρι ενός σημείου και ό,τι δεν είναι δυνατό ανθρωπίνως να αφήνεται με πίστη στο Χριστό.

Όποιος αδιαφορεί για ό,τι προτείνει η επιστήμη και περιμένει τα πάντα από το Θεό σφάλλει. Ο γ. Παΐσιος ανέφερε κάποτε ότι όταν ήταν στο σανατόριο ασθενής ούτε κομποσχοίνια, ούτε νηστείες ούτε τίποτα έκανε παρά έκανε υπακοή στους γιατρούς και επανήλθε στο πρόγραμμά του όταν επέστρεψε στο μοναστήρι. Από την άλλη, όποιος παραμερίζει το Θεό και προσπαθεί να τα λύσει όλα ανθρωπίνως σφάλλει δαιμονικά. Ακολούθα λοιπόν τις επιστήμες, εργαζόμενος τίμια των προβλημάτων σου εν τω κόσμω, αλλά έχε την καρδιά σου μονίμως στο Χριστό για ό,τι σε υπερβαίνει.

Ευχές,

Σπύρος.