H Σιωπή
Oι πρώτοι πατέρες είχον την σιωπή ως αρετή αρετών και ως απόδειξι προόδου εις την αρετή. Και επεδίωκαν ν' αποκτήσουν με πολλούς κόπους και προσπάθειες αυτή την μητέρα των αρετών. Και οι πνευματικοί πατέρες εξασκούσαν τους μαθητάς των εις αυτήν. Κάποιος μοναχός εισήλθε εις ένα μοναστήρι και εζήτησε από τον ηγούμενον να τον κάμη καλόγηρον. Και αυτός του είπε δια να τον δοκιμάση: «Απ' ότι βλέπω εσύ δεν φαίνεσαι να προοδεύης σε καμία αρετή. Όμως ως κανόνα έχε τούτο. Να μην ομιλής καθόλου. Ούτε μια λέξη δεν θα βγαίνη από το στόμα σου. Ούτε προσευχή θα υποψιθυρίζης. Ούτε εις την εκκλησία θα ψάλλης. Εάν σε ερωτήση άλλος αδελφός ή κοσμικός περί τινος πράγματος δεν θα του ομιλήσης. Θα ζης και θα πολιτεύεσαι ως άλαλος. Εάν κάμης έτσι, ίσως ο Θεός και σε ευσπλαγχνισθή και σε κοσμήση με κάποια αρετή και σωθής». Και ο μοναχός έκαμεν όπως του είπεν ο ηγούμενος. Ήταν σιωπηλός. Πράος, ειρηνικός. Οι άλλοι μοναχοί με νοήματα του υπεδείκνυαν τι να κάμη. Και αυτός πρόθυμος και με επιμέλεια το έκαμε. Ήταν δε σε όλους αγαπητός δια την πραότητά του και την υπακοή του.
Ένα πρωί τον εκάλεσεν ο ηγούμενος και του είπε. Δεν σε βλέπω να έκαμες καμία προκοπή τόσον χρόνο όπου μένεις εις το μοναστήρι. Γι' αυτό και θα σε στείλω σε άλλο μοναστήρι, μήπως εκεί κάτι επιτύχης! Και του έδωσε ένα γράμμα να το δώση εις τον ηγούμενο του άλλου μοναστηριού. Ο μοναχός έβαλε μετάνοια και ανεχώρησε. Όταν έφθασε στο νέο μοναστήρι έδωσε το γράμμα στον ηγούμενο. Εκείνος το διάβασε και τον κράτησε. Έπειτα από ένα χρόνο έγραψε γράμμα εις τον πρώτο ηγούμενο και του έγραφε ότι ο μοναχός που μας έστειλες εκοιμήθη εν Κυρίω και όλοι λυπηθήκαμε και εκλαύσαμε, διότι ήταν υποδειγματικός μοναχός. 'Aκακος, αθώος, πράος, νηστευτής, υπάκουος. Ήταν άλαλος, και οι αδελφοί με νοήματα του υπεδείκνυαν τι πρέπει να κάμη. Είθε ο Κύριος μετά των οσίων ν' αναπαύση την ψυχή του.
Όταν ο ηγούμενος πήρε το γράμμα, πολύ συγκινήθηκε και έκλαυσε, και έκρουσε το σήμαντρο και συγκεντρώθηκαν όλοι, και τους διηγήθηκε τα περί του αδελφού της υπακοής και της σιωπής του, την οποία διετήρησεν εις το νέο μοναστήριο, διότι ο ηγούμενος ελησμόνησε να του λύση τον κανόνα. Και όλοι οικοδομήθηκαν και εδόξασαν τον Θεόν, διότι έχει τέτοιους δούλους, και εμακάρισαν τον αδελφόν ότι δια ολίγον χρόνον υπομονής και σιωπής εκέρδισε την Bασιλεία του Θεού.
Υπάρχουν και άλλα παραδείγματα σιωπής, όπου εθελουσίως είχαν την αρετή αυτή ισοβίως, και από το στόμα τους ουδέποτε βγήκε λόγος, ούτε προς οικοδομή, ούτε προς διόρθωσι άλλου χριστιανού, ούτε δοξολογία ή ευχαριστία προς τον Θεόν.
Διότι η φιλανθρωπία είναι μεγάλον αγαθόν και ο ελεήμων έχει μισθόν από τον Θεόν, ελπίζων ότι θα ελεηθή κατά την ημέρα της Kρίσεως, κατά τα λόγια του Κυρίου «μακάριοι οι ελεήμονες ότι αυτοί ελεηθήσονται», αλλʼ όμως η προσευχή είναι ανωτέρα της ελεημοσύνης και η σιωπή είναι ανωτέρα της προσευχής. Είναι η προσευχή των προσευχών. Κατάσταση αγγελική, διότι οι ʼγγελοι με σιωπή ακαταπαύστως υμνούν και δοξολογούν τον Θεόν.
Κατάστασις μακαριότητος, μακαριότητος του Παραδείσου. Διότι οι ʼγιοι εις τους Oυρανούς γεύονται εν σιωπή την μακαριότητα του Παραδείσου, και δια της σιωπής δοξολογούν τον Θεόν και τον ευχαριστούν ότι τους καταξίωσε τέτοια μακαριότητα και τόσων επουρανίων δωρεών, δωρεές τις οποίες εδώ εις την γη δεν ηδύναντο να φαντασθούν, πόσον γλυκύτατες και ανώτερες κάθε ευτυχίας επιγείου και μακαριότητος υπάρχουν. Η σιωπή είναι ο φύλακας άγγελος της ειρήνης.
Τα λόγια είναι σφαίρες που προκαλούν πολέμους, ταραχές, ζημία ψυχής ή ταραχή και σύγχυσι φρενών, θλίψεις, αθυμίες.
Ο σιωπηλός είναι πάντα ειρηνικός, και ειρηνεύει και όλους εκείνους οι οποίοι τον συναναστρέφονται. Διότι ακτινοβολεί και μεταδίδει την ειρήνη του Θεού.
Δια της σιωπής επιτυγχάνεις ό,τι επιχειρής νʼ αποκτήσης δια της νηστείας, της αγρυπνίας, της κακοπαθείας. Εάν είσαι ασθενής και αδύνατος σωματικά και δεν δύνασαι να νηστεύης, όμως δια της σιωπής, την οποία και το πιο ασθενικό σώμα και ο πιο γέρος και εξασθενισμένος μπορεί να ασκήση, αποκτάς και κερδίζεις Θεία Xάρι, ανώτερη εκείνης της νηστείας!
Πόση δυστυχία φέρνουν τα λόγια!
Πόση ευτυχία γεννάει η σιωπή!
Πόσο μίσος και κακότητα σκορπίζουν τα λόγια!
Πόση αγάπη και καλωσύνη γεννάει η σιωπή!
Πόσοι διαπληκτισμοί, φιλονικίες, ξυλοδαρμοί, δικαστικοί αγώνες και θάνατοι θα είχαν αποφευχθεί, εάν είχαμε σιωπή, τον σύνδεσμο αυτό και την απόδειξι της τελειότητος!
Αγάπησε λοιπόν και επεδίωξε ν' αποκτήσης αυτή την αρετή, και θα κερδίσης με λίγους κόπους την Bασιλεία του Θεού, τα ουράνια αγαθά, τα μένοντα εις αιώνας αιώνων. Αμήν.
του Aρχιμαδρίτου π. Σεραφείμ Δημόπουλου
imlarisis.gr
Σιωπή...
Συντονιστές: ntinoula, Συντονιστές
ΣΙΩΠΗ
Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ που αγαπά τη σιωπή κι αποφεύγει τις πολλές κουβέντες, έλεγε ο Αββάς Μωϋσής, μοιάζει με ώριμο σταφύλι, γεμάτο γλυκό χυμό· ο πολυλογάς με αγουρίδα.
***
ΥΠΑΡΧΟΥΝ άνθρωποι, που με τα χείλη σωπαίνουν και με το νου φλυαρούν, λέγει άλλος Πατήρ. Άλλοι μιλάνε από το πρωί ως το βράδυ κι όμως κρατάνε σιωπή, γιατί τίποτε απʼ αυτά που λένε δεν είναι περιττό κι ανώφελο.
***
ΣΤΙΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ στιγμές της ζωής του ο Αββάς Παμβώ είπε αυτά τα λόγια στους Αδελφούς, που βρέθηκαν γύρω του:
- Αφʼ ότου έγινα Καλόγηρος, παιδιά μου, ούτε μια φορά δε μετανόησα για κουβέντα που βγήκε από το στόμα μου. Κι όμως, τώρα πάω στον Κύριο μου με συναίσθησι πως δεν έχω βάλει αρχή ακόμη.
***
ΛΕΝΕ ΚΑΙ ΤΟΥΤΟ για τον μακάριο Παμβώ: Ενώ ήταν πολύ μελετημένος και γνώριζε καλά την Αγία Γραφή, δεν έδινε ποτέ παρευθύς απάντησι, όταν τύχαινε να του ζητήσουν την εξήγησι κάποιου γραφικού ρητού.
- Αφήστε με να σκεφθώ πρώτα, έλεγε. Περνούσαν πολλές εβδομάδες προτού δώσει απόκρισι. Έτσι οι ερμηνείες που έκανε με τόση περίσκεψι ήταν γεμάτες σοφία, που του χάριζε το Άγιον Πνεύμα. Οι Αδελφοί τις δέχονταν με πολλή ευλάβεια σαν να είχαν βγη από το στόμα του Θεού.
***
ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΔΕΛΦΟΣ παρακάλεσε τον Γέροντα του να του εξηγήση ποιός να είναι τάχα ο αργός λόγος, για τον οποίο θα απολογηθούμε στον Κριτή.
- Κάθε συζήτησι, που αφορά μόνο τα γήϊνα, εξήγησε ο Γέροντας, καταντά αργός λόγος. Όταν κουβεντιάζης για τη σωτηρία της ψυχής, δεν αργολογείς. Αλλά κι από τούτο προτιμότερη είναι η σιωπή. Πόσες φορές, κουβεντιάζοντας για ωφέλιμα πράγματα, δεν ξεγλιστρά η γλώσσα μας και στα βλαβερά;
***
ΜΗ ΒΙΑΖΕΣΑΙ να δώσης απόκρισι προτού σκεφτής καλά αυτό που θα πης, συμβουλεύει άλλος Πατήρ.
***
ΚΑΘΕ ΚΥΡΙΑΚΗ που πήγαινε στην Εκκλησία ο Αββάς Αμμώης, μαζί με το μαθητή του, περπατούσαν σε απόστασι ο ένας από τον άλλο. Εκτός, αν είχε κάτι ο νέος να εξομολογηθή.
- Δε θέλω να κουβεντιάζωμε στον δρόμο, έλεγε ο αγαθός Γέροντας, μήπως κοντά στα χρήσιμα πούμε και πολλά περιττά.
***
Ο ΑΜΜΟΥΝ, νέος κι αρχάριος, ακόμη Μοναχός, πήγε να συμβουλευθή τον όσιο Ποιμένα:
- Όταν έρχετια κανένας από τους Αδελφούς στο κελλί μου ή εγώ πηγαίνω στο δικό του για δουλειά, αποφεύγομε τις συζητήσεις από φόβο μη πέσωμε σʼ αργολογία, του είπε.
- Καλά κάνετε, αποκρίθηκε ο Γέροντας. Η νεότης έχει ανάγκη από πολλή προσοχή.
- Τί έκαναν οι Πατέρες σε τέτοια περίπτωσι; Ζήτησε να μάθη ο Αμμούν.
- Εκείνοι παιδί μου, ούτε στο στόμα ούτε στην καρδιά είχαν τίποτε περιττό, για να συζητήσουν. Έτσι δεν είχαν φόβο να πέσουν σʼ αργολογία.
- Όταν βρεθώ στην ανάγκη να κουβεντιάσω με κάποιον, ρώτησε πάλι ο νέος, τί είναι καλλίτερα να πώ; Λόγια της Γραφής ή των Πατέρων;
- Αν δεν μπορής να σωπάσης, - πράγμα ορθότερο για τους νέους – προτίμησε τους λόγους των Πατέρων, που είναι πρακτικώτεροι, αποκρίθηκε ο Όσιος. Τα λόγια της Γραφής, ούτε εύκολα ούτε αντιληπτά είναι από τους πολλούς.
***
ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΣΟΦΙΑ, γράφει ο Αββάς Ησαίας ο Αναχωρητής, να ξέρη κανείς να συζητή αριστοτεχνικά. Σοφία είναι να ξέρης πότε πρέπει να μιλήσης και τί πρέπει να πης. Δείχνε πως είσαι αμαθής, για νʼ αποφύγης πολλούς κόπους. Πολλές ανώφελες σκοτούρες έχει εκείνος που παρουσιάζει τον εαυτό του πολυμαθή. Μη καυχάσαι για πολυμάθεια, γιατί είναι περισσότερα εκείνα που δεν ξέρεις από κείνα που έχεις μάθει.
***
ΕΝΑΣ ΝΕΟΣ εξωμολογήθηκε στενοχωρημένος στον Αββά Ματώη:
- Πολλές θλίψεις μου προξενεί συχνά η γλώσσα μου, Πάτερ. Αδύνατο να τη συγκρατήσω να μη ελέγχη και κατακρίνη τους Αδελφούς μου.
- Αν σου φαίνεται αδύνατο να δαμάσης τη γλώσσα σου, τότε απόφευγε τις συναναστροφές, τον συμβούλεψε ο Γέροντας. Περιορίσου στον εαυτό σου. Η ακράτεια της γλώσσης είναι ηθική αρρώστια μεταδοτική, γιʼ αυτό και επικίνδυνη. Εγώ, καθώς βλέπεις, ζω ολομόναχος, όχι από αρετή, αλλά από αδυναμία. Πρέπει να νοιώθη πολύ δυνατός ο Καλόγερος, που συναναστρέφεται τους ανθρώπους.
***
ΑΝ ΑΠΟΚΤΗΣΗΣ την αρετή της σιωπής, λέγει κάποιος Αββάς, μη καυχηθής πως κατώρθωσες κάτι σπουδαίο. Πείσε καλλίτερα τον εαυτό σου πως δεν είσαι άξιος ούτε να μιλάς.
***
ΕΝΑΣ από τους Γέροντας σε κάποια σκήτη είχε διορατικό χάρισμα. Όταν γινοταν σύναξι και συζήτούσαν ζητήματα πνευματικά οι Πατέρες, ο Γέροντας έβλεπε γύρω του Αγγέλους να τους χειροκροτούν. Όταν η συζήτησι γύριζε στα γήϊνα, οι Άγγελοι απομακρύνονταν λυπημένοι.
***
ΕΛΕΓΑΝ συχνά για τον Αββά Ωρ οι συνασκηταί του πως ποτέ ψέμα δε βγήκε από το στόμα του ούτε όρκος. Δεν κατέκρινε ποτέ του άνθρωπο ούτε τον άκουσαν καμμιά φορά να ομιλή χωρίς να υπάρχη απόλυτη ανάγκη. Στο νέο μαθητή του συνήθιζε να λέγη:
- Πρόσεξε καλά, Παύλε, μη φέρης ποτέ ξένη κουβέντα σε τούτο το κελλί.
***
- ΠΟΣΟ δυσκολεύομαι να συγκρατώ τη γλώσσα μου! έλεγε μια μέρα ένας νέος Μοναχός στον Αββά Νισθερώ πολύ στενοχωρημένος.
- Όταν κουβεντιάζης, βρίσκεις ξεκούρασι;
- Ποτέ.
- Τότε για ποιό λόγο κουβεντιάζεις; Μάθε να σωπαίνης. Προτίμα καλλίτερα νʼ ακούς τους άλλους να μιλούν, όταν πρόκειται για κάτι ωφέλιμο, τον συμβούλεψε ο σοφός Γέροντας.
***
- ΟΠΟΙΟ έχει μάθει να σωπαίνει, βρίσκει παντού ανάπαυσι, λέγιε κι ο Αββάς Ποιμήν.
***
ΛΕΝΕ πως τρία χρόνια κρατούσε συνεχώς στο στόμα του ένα βότσαλο ο Αββάς Αγάθων για να συνηθίση τη γλώσσα του στην τελεία σιωπή.
***
ΕΡΩΤΗΣΑΝ κάποτε τον Αββά Παμβώ, αν είναι καλό να επαινή κανείς τον άλλον.
- Καλλίτερο απʼ όλα είναι η σιωπή, αποκρίθηκε εκείνος.
***
ΑΝ ΘΥΜΑΤΑΙ συχνά ο άνθρωπος το γραφικό ρητό που λέγει: «εκ των λόγων σου δικαιωθήση και εκ των λόγων σου κατακριθήση», θα προτιμά χίλιες φορές να σωπαίνη, έλεγε και ο Όσιος Ποιμήν.
***
ΘΕΡΙΖΕ κάποτερ μαζί με άλλους αδελφούς ο Αββάς Ιωάννης ο Κολοβός κι άκουσε ξαφνικά έναν απʼ αυτούς να λέη θυμωμένος στο διπλανό του:
- Ουφ κι εσύ.
Τότε παράτησε στη μέση τη δουλειά ο φιλήσυχος Γέροντας και γύρισε αμέσως στο κελλί του μήπως γίνει φιλονικία κι αναγκαστή να μιλήση.
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΓΕΡΟΝΤΙΚΟΝ
Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ που αγαπά τη σιωπή κι αποφεύγει τις πολλές κουβέντες, έλεγε ο Αββάς Μωϋσής, μοιάζει με ώριμο σταφύλι, γεμάτο γλυκό χυμό· ο πολυλογάς με αγουρίδα.
***
ΥΠΑΡΧΟΥΝ άνθρωποι, που με τα χείλη σωπαίνουν και με το νου φλυαρούν, λέγει άλλος Πατήρ. Άλλοι μιλάνε από το πρωί ως το βράδυ κι όμως κρατάνε σιωπή, γιατί τίποτε απʼ αυτά που λένε δεν είναι περιττό κι ανώφελο.
***
ΣΤΙΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ στιγμές της ζωής του ο Αββάς Παμβώ είπε αυτά τα λόγια στους Αδελφούς, που βρέθηκαν γύρω του:
- Αφʼ ότου έγινα Καλόγηρος, παιδιά μου, ούτε μια φορά δε μετανόησα για κουβέντα που βγήκε από το στόμα μου. Κι όμως, τώρα πάω στον Κύριο μου με συναίσθησι πως δεν έχω βάλει αρχή ακόμη.
***
ΛΕΝΕ ΚΑΙ ΤΟΥΤΟ για τον μακάριο Παμβώ: Ενώ ήταν πολύ μελετημένος και γνώριζε καλά την Αγία Γραφή, δεν έδινε ποτέ παρευθύς απάντησι, όταν τύχαινε να του ζητήσουν την εξήγησι κάποιου γραφικού ρητού.
- Αφήστε με να σκεφθώ πρώτα, έλεγε. Περνούσαν πολλές εβδομάδες προτού δώσει απόκρισι. Έτσι οι ερμηνείες που έκανε με τόση περίσκεψι ήταν γεμάτες σοφία, που του χάριζε το Άγιον Πνεύμα. Οι Αδελφοί τις δέχονταν με πολλή ευλάβεια σαν να είχαν βγη από το στόμα του Θεού.
***
ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΔΕΛΦΟΣ παρακάλεσε τον Γέροντα του να του εξηγήση ποιός να είναι τάχα ο αργός λόγος, για τον οποίο θα απολογηθούμε στον Κριτή.
- Κάθε συζήτησι, που αφορά μόνο τα γήϊνα, εξήγησε ο Γέροντας, καταντά αργός λόγος. Όταν κουβεντιάζης για τη σωτηρία της ψυχής, δεν αργολογείς. Αλλά κι από τούτο προτιμότερη είναι η σιωπή. Πόσες φορές, κουβεντιάζοντας για ωφέλιμα πράγματα, δεν ξεγλιστρά η γλώσσα μας και στα βλαβερά;
***
ΜΗ ΒΙΑΖΕΣΑΙ να δώσης απόκρισι προτού σκεφτής καλά αυτό που θα πης, συμβουλεύει άλλος Πατήρ.
***
ΚΑΘΕ ΚΥΡΙΑΚΗ που πήγαινε στην Εκκλησία ο Αββάς Αμμώης, μαζί με το μαθητή του, περπατούσαν σε απόστασι ο ένας από τον άλλο. Εκτός, αν είχε κάτι ο νέος να εξομολογηθή.
- Δε θέλω να κουβεντιάζωμε στον δρόμο, έλεγε ο αγαθός Γέροντας, μήπως κοντά στα χρήσιμα πούμε και πολλά περιττά.
***
Ο ΑΜΜΟΥΝ, νέος κι αρχάριος, ακόμη Μοναχός, πήγε να συμβουλευθή τον όσιο Ποιμένα:
- Όταν έρχετια κανένας από τους Αδελφούς στο κελλί μου ή εγώ πηγαίνω στο δικό του για δουλειά, αποφεύγομε τις συζητήσεις από φόβο μη πέσωμε σʼ αργολογία, του είπε.
- Καλά κάνετε, αποκρίθηκε ο Γέροντας. Η νεότης έχει ανάγκη από πολλή προσοχή.
- Τί έκαναν οι Πατέρες σε τέτοια περίπτωσι; Ζήτησε να μάθη ο Αμμούν.
- Εκείνοι παιδί μου, ούτε στο στόμα ούτε στην καρδιά είχαν τίποτε περιττό, για να συζητήσουν. Έτσι δεν είχαν φόβο να πέσουν σʼ αργολογία.
- Όταν βρεθώ στην ανάγκη να κουβεντιάσω με κάποιον, ρώτησε πάλι ο νέος, τί είναι καλλίτερα να πώ; Λόγια της Γραφής ή των Πατέρων;
- Αν δεν μπορής να σωπάσης, - πράγμα ορθότερο για τους νέους – προτίμησε τους λόγους των Πατέρων, που είναι πρακτικώτεροι, αποκρίθηκε ο Όσιος. Τα λόγια της Γραφής, ούτε εύκολα ούτε αντιληπτά είναι από τους πολλούς.
***
ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΣΟΦΙΑ, γράφει ο Αββάς Ησαίας ο Αναχωρητής, να ξέρη κανείς να συζητή αριστοτεχνικά. Σοφία είναι να ξέρης πότε πρέπει να μιλήσης και τί πρέπει να πης. Δείχνε πως είσαι αμαθής, για νʼ αποφύγης πολλούς κόπους. Πολλές ανώφελες σκοτούρες έχει εκείνος που παρουσιάζει τον εαυτό του πολυμαθή. Μη καυχάσαι για πολυμάθεια, γιατί είναι περισσότερα εκείνα που δεν ξέρεις από κείνα που έχεις μάθει.
***
ΕΝΑΣ ΝΕΟΣ εξωμολογήθηκε στενοχωρημένος στον Αββά Ματώη:
- Πολλές θλίψεις μου προξενεί συχνά η γλώσσα μου, Πάτερ. Αδύνατο να τη συγκρατήσω να μη ελέγχη και κατακρίνη τους Αδελφούς μου.
- Αν σου φαίνεται αδύνατο να δαμάσης τη γλώσσα σου, τότε απόφευγε τις συναναστροφές, τον συμβούλεψε ο Γέροντας. Περιορίσου στον εαυτό σου. Η ακράτεια της γλώσσης είναι ηθική αρρώστια μεταδοτική, γιʼ αυτό και επικίνδυνη. Εγώ, καθώς βλέπεις, ζω ολομόναχος, όχι από αρετή, αλλά από αδυναμία. Πρέπει να νοιώθη πολύ δυνατός ο Καλόγερος, που συναναστρέφεται τους ανθρώπους.
***
ΑΝ ΑΠΟΚΤΗΣΗΣ την αρετή της σιωπής, λέγει κάποιος Αββάς, μη καυχηθής πως κατώρθωσες κάτι σπουδαίο. Πείσε καλλίτερα τον εαυτό σου πως δεν είσαι άξιος ούτε να μιλάς.
***
ΕΝΑΣ από τους Γέροντας σε κάποια σκήτη είχε διορατικό χάρισμα. Όταν γινοταν σύναξι και συζήτούσαν ζητήματα πνευματικά οι Πατέρες, ο Γέροντας έβλεπε γύρω του Αγγέλους να τους χειροκροτούν. Όταν η συζήτησι γύριζε στα γήϊνα, οι Άγγελοι απομακρύνονταν λυπημένοι.
***
ΕΛΕΓΑΝ συχνά για τον Αββά Ωρ οι συνασκηταί του πως ποτέ ψέμα δε βγήκε από το στόμα του ούτε όρκος. Δεν κατέκρινε ποτέ του άνθρωπο ούτε τον άκουσαν καμμιά φορά να ομιλή χωρίς να υπάρχη απόλυτη ανάγκη. Στο νέο μαθητή του συνήθιζε να λέγη:
- Πρόσεξε καλά, Παύλε, μη φέρης ποτέ ξένη κουβέντα σε τούτο το κελλί.
***
- ΠΟΣΟ δυσκολεύομαι να συγκρατώ τη γλώσσα μου! έλεγε μια μέρα ένας νέος Μοναχός στον Αββά Νισθερώ πολύ στενοχωρημένος.
- Όταν κουβεντιάζης, βρίσκεις ξεκούρασι;
- Ποτέ.
- Τότε για ποιό λόγο κουβεντιάζεις; Μάθε να σωπαίνης. Προτίμα καλλίτερα νʼ ακούς τους άλλους να μιλούν, όταν πρόκειται για κάτι ωφέλιμο, τον συμβούλεψε ο σοφός Γέροντας.
***
- ΟΠΟΙΟ έχει μάθει να σωπαίνει, βρίσκει παντού ανάπαυσι, λέγιε κι ο Αββάς Ποιμήν.
***
ΛΕΝΕ πως τρία χρόνια κρατούσε συνεχώς στο στόμα του ένα βότσαλο ο Αββάς Αγάθων για να συνηθίση τη γλώσσα του στην τελεία σιωπή.
***
ΕΡΩΤΗΣΑΝ κάποτε τον Αββά Παμβώ, αν είναι καλό να επαινή κανείς τον άλλον.
- Καλλίτερο απʼ όλα είναι η σιωπή, αποκρίθηκε εκείνος.
***
ΑΝ ΘΥΜΑΤΑΙ συχνά ο άνθρωπος το γραφικό ρητό που λέγει: «εκ των λόγων σου δικαιωθήση και εκ των λόγων σου κατακριθήση», θα προτιμά χίλιες φορές να σωπαίνη, έλεγε και ο Όσιος Ποιμήν.
***
ΘΕΡΙΖΕ κάποτερ μαζί με άλλους αδελφούς ο Αββάς Ιωάννης ο Κολοβός κι άκουσε ξαφνικά έναν απʼ αυτούς να λέη θυμωμένος στο διπλανό του:
- Ουφ κι εσύ.
Τότε παράτησε στη μέση τη δουλειά ο φιλήσυχος Γέροντας και γύρισε αμέσως στο κελλί του μήπως γίνει φιλονικία κι αναγκαστή να μιλήση.
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΓΕΡΟΝΤΙΚΟΝ
Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον με τον αμαρτωλό
Η σιωπή της Θεοτόκου
Αγαπούσε πάρα πολύ την Θεοτόκο, την οποία γνώρισε από την μικρή του ηλικία στο Μοναστήρι της Προυσιώτισσας. Τον συγκινούσαν βαθύτατα οι ακολουθίες της και συχνά αναφερόταν σε κηρύγματά του προς αυτήν. Άλλωστε, η λεγομένη θεοτοκολογία είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα του ορθοδόξου ήθους, αφού δεν υπάρχει άγιος ο οποίος δεν αγαπά την Παναγία, που έγινε η αιτία της χαράς και της σωτηρίας.
Στο κήρυγμα που ακολουθεί γίνεται αναφορά στην Παναγία και μάλιστα στην σιωπή της. Έγινε κατά την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Πρέπει να πούμε, ότι κάθε χρόνο σημείωνε τα θέματα των ομιλιών του, ιδίως κατά τις μεγάλες Δεσποτικές και Θεομητορικές εορτές, ώστε να παρουσιάζη κάθε φορά ένα διαφορετικό θέμα. Το θέμα του έτους 1976 ήταν η σιωπή της Θεοτόκου. Θα ήθελα να κάνω μερικά σχόλια σε αυτήν την ομιλία.
1. Πολλοί μιλώντας για την Παναγία αναφέρονται στις διάφορες αρετές που είχε. Και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η Θεοτόκος είχε πολλές αρετές που ήταν καρπός του Αγίου Πνεύματος. Όμως ξέρουμε από την πατερική παράδοση ότι η αξία της Θεοτόκου βρίσκεται κυρίως στον "καρπό της κοιλίας της", στο ότι έγινε μητέρα του Υιού και Λόγου του Θεού. Στην ομιλία που σχολιάζουμε ο Γέροντάς μου αναφερόταν στην σιωπή της Θεοτόκου, που είναι κυρίως και προ παντός τρόπος ζωής. Η σιωπή στην Ορθόδοξη Παράδοση δεν είναι απλώς σιωπή λόγων, αλλά σιωπή της καρδίας, που συνδέεται αναπόσπαστα με τον ησυχασμό. Ουσιαστικά μιλώντας για την σιωπή αναφέρεται στον ησυχασμό.
2. Αποδίδει μεγάλη σημασία στην γλώσσα της ευλάλου σιωπής, γιατί αυτή, όπως λέγει ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος, είναι "μυστήριον του αιώνος του μέλλοντος", ενώ οι λόγοι "όργανόν εστι τούτου του κόσμου". Φυσικά, η σιωπή είναι ένα εσωτερικό φαινόμενο, γιατί κατά τον Αββά Ποιμένα, μπορεί να υπάρξη άνθρωπος που φαίνεται ότι σιωπά, αλλά η καρδία του κατακρίνει άλλους. "Ο τοιούτος πάντοτε λαλεί". Ο Γέροντάς μου είχε υπ' όψη του, όπως θα φανή πιο κάτω, την σιωπή που είναι απηλλαγμένη από κατακριτικούς λόγους και από την ατμόσφαιρα των παθών. Κατά τον Ηλία τον Πρεσβύτερο "τής ευλόγου σιωπής, ο καιρός και το μέτρον συνεστιάτορες". Γίνεται λόγος, λοιπόν, για εύλογη σιωπή, που συνδέεται με τον καιρό και το μέτρο.
3. Κάνει λόγο ο Γέροντάς μου για την σιωπή της Θεοτόκου, γιατί αυτό εξέφραζε και τον ίδιο προσωπικά. Αγαπούσε πολύ την σιωπή. Βέβαια, ήταν άνθρωπος που διαρκώς μιλούσε και δημιουργούσε ευχάριστη ατμόσφαιρα με τα αστεία του και το χιούμορ του. Όμως δεν έβγαιναν λόγοι κακίας και κατακρίσεως. Ήξερε να σιωπά μπροστά στις αδικίες και τις συκοφαντίες, ήξερε να μην αντιδρά βίαια και εμπαθώς σε αδικίες και συκοφαντίες. Επειδή αγαπούσε την σιωπή, γι' αυτό και καταλάβαινε την σιωπή της Θεοτόκου.
4. Συγκεκριμενοποιεί την σιωπή της Θεοτόκου σε τρία βασικά σημεία. Στο ακατάληπτο από την ανθρώπινη λογική της ενανθρωπήσεως του Λόγου του Θεού, στην ταπείνωσή της προ της μεγάλης τιμής που της έκανε ο Θεός, και στην υπομονή στις δοκιμασίες και τις θλίψεις της ζωής της. Αυτή η διαγωγή προϋποθέτει μια κατά πάντα ησυχαστική ζωή, αφού η Παναγία είναι τύπος του γνησίου ησυχαστού μοναχού, όπως το περιέγραψε ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς.
5. Μιλώντας για την σιωπή της Θεοτόκου την θέτει πρότυπο των Χριστιανών. Δεν κάνει ένα αφηρημένο κήρυγμα, αλλά το εφαρμόζει στην ζωή. Ήταν χαρακτηριστικό των κηρυγμάτων του, ότι είχαν πολλή πρακτική αναφορά, γι' αυτό άγγιζαν τις ευαίσθητες χορδές των Χριστιανών. Αναφερόταν σε προβλήματα που τους απασχολούσαν. Πραγματικά η ησυχία, η σιωπή με όλο το ορθόδοξο περιεχόμενο και την εκκλησιαστική προοπτική είναι ένα από τα μηνύματα της Ορθοδοξίας στην σημερινή εποχή, και μια από τις αναζητήσεις των συγχρόνων ανθρώπων.
Προτρέπει τους ακροατές να δέχωνται τα δόγματα της Εκκλησίας και το θέλημα του Θεού, έστω και αν δεν τα καταλαβαίνει η ανθρώπινη λογική. Στο σημείο αυτό απορρίπτει την σχολαστική αντιμετώπιση των θεολογικών θεμάτων, την νοησιαρχική ενασχόληση που ζητά τεκμηρίωση της αληθείας δια των λογικών αποδείξεων. Η σχέση μας με την αλήθεια πρέπει να είναι η πρέπουσα. Μόνον η αποφατική οδός οδηγεί στον αγιασμό. Να βάζη κανείς τον λόγο του Θεού στην καρδιά του. Προτρέπει ακόμη τους ακροατές να μιμηθούν την ταπείνωση της Θεοτόκου. Άλλωστε εκεί αναφέρεται η σιωπή του πνεύματος. Να έχη κανείς συναίσθηση των χαρισμάτων του, της καταστάσεώς του. Αυτή η ταπείνωση του πνεύματος είναι προϋπόθεση καθάρσεως και σωτηρίας. Με αυτήν την τοποθέτηση φαίνεται πώς θεωρεί την σιωπή. Δεν πρόκειται για μια εξωτερική επιφανειακή αρετή, αλλά για την αρετή της καρδιάς που βιώνεται με τον ησυχαστικό τρόπο ζωής.
Επίσης, προτρέπει τους ακροατές να σιωπούν μπροστά στις θλίψεις της ζωής. Μάλιστα δίνει και το στίγμα αυτής της σιωπής. Να διακατέχωνται, δηλαδή, από την αυτομεμψία, την μεγάλη αυτή αρετή που συνιστά γνήσιο ορθόδοξο φρόνημα.
Έτσι, στην πολυθόρυβη εποχή πρέπει να αντιτάξουμε την σιωπή, την ησυχία. Την θεωρεί ως τον πνεύμονα της πνευματικής ζωής, ως τα αντισώματα της φυσικής ζωής του ανθρώπου. Γι' αυτό υπογραμμίζει: "Να γίνωμε άνθρωποι σιωπής. Μόνο μέσα από την σιωπή θα ανοίξουμε την οικία της ειρηνεύσεως, της ησυχίας, της χαράς".
6. Είναι ακόμη σημαντικό ότι στο τέλος της ομιλίας του αναφέρεται και στους μοναχούς και θεωρεί ότι ακολουθούν την ζωή και τον βίο της Παναγίας. Εξασκούνται στην σιωπή. Και γι' αυτό οι μοναχοί πρέπει να γίνουν υποδείγματα ζωής για όλους τους Χριστιανούς. Άλλωστε η Θεοτόκος είναι τύπος κάθε αληθινού Χριστιανού. Είναι πεπεισμένος, ότι οι μοναχοί από τον κόσμο αυτό γνώρισαν την Βασιλεία του Θεού. Επομένως, η Βασιλεία του Θεού δεν είναι πέραν της ιστορίας και του χρόνου, αλλά μέσα στην ιστορία και τον χρόνο.
Η ομιλία αυτή έχει μεγάλη σημασία, γιατί, όπως είπα προηγουμένως, περικλείει ολόκληρη την ζωή του Γέροντός μου. Αυτός ήξερε να ομιλή και να σιωπά. Όταν σιωπούσε εξωτερικά διαλεγόταν με τον Θεό και όταν μιλούσε με τους ανθρώπους, ο λόγος του ήταν κραυγή βαθυτάτης σιωπής. Κατηύθυνε το ποίμνιό του με το ορθόδοξο ήθος και το καθοδηγούσε απλανώς στην οδό προς την θέωση. Δεν ήταν ένας επιδερμικός και ένας εξωτερικός και αναιμικός κοινωνιολόγος. Όλα τα έβλεπε μέσα από την θεολογία, την αγιολογία και τον ησυχαστικό τρόπο ζωής.
"Η Μαριάμ πάντα συνετήρει τα ρήματα ταύτα συμβάλλουσα εν τη καρδία αυτής" (Λουκά β', 19).
Πάντοτε, αλλ' ιδιαιτέρως σήμερον, ευσεβείς Εορτασταί, θα ηθέλαμεν να μάθωμεν τί γράφουν τα ιερά Ευαγγέλια δια την Μητέρα του Θεού. Να ακούσωμεν ποίους λόγους είπεν η Παναγία μας, όταν ήτο εις τον κόσμον αυτόν σωματικώς.
Η Καινή Διαθήκη, αναφέρει ωρισμένους λόγους Της, πολύ διδακτικούς ως είναι επόμενον.
Πολύ διδακτική είναι και η σιωπή της Θεοτόκου. Χαρακτηριστικό γνώρισμα της Παναγίας μας, θα έλεγε κανείς, είναι η σιωπή. Σημειώνει ο Ιερός Ευαγγελιστής Λουκάς "Η Μαριάμ πάντα συνετήρει...". Η Μαριάμ έβαλεν εις την καρδίαν της και εκρατούσεν εις την μνήμην Της όλους τους λόγους που ήκουσεν.
Σιωπά η Θεοτόκος:
1. Εις το Μέγα Μυστήριον της Θείας ενανθρωπήσεως.
Ακούει παρά του Αρχαγγέλου Γαβριήλ, ότι θα γεννήση τον Σωτήρα του κόσμου, τον αιώνιον Κυβερνήτην. Απορεί δια τον ασπασμόν του Αγγέλου και την πληροφορίαν. Ερωτά τον Άγγελον "πώς έσται μοι τούτο, επεί άνδρα ου γινώσκω;". Λαμβάνει την απάντησιν παρά του Αρχαγγέλου "Πνεύμα Άγιον επελεύσεται επί σε και δύναμις Υψίστου επισκιάσει σε...". Απαντά: "ιδού η δούλη Κυρίου γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου". Βλέπει τα γεγονότα τα σχετικά με την γέννησιν του Κυρίου. Ακούει από τους Ποιμένας περί εμφανίσεως Αγγέλων. Παρατηρεί τους Μάγους να προσκυνούν και να φέρουν δώρα και σιωπά. Ο δίκαιος Συμεών και η Προφήτις Άννα προβαίνουν εις αποκαλύψεις δια τον Υιόν Της "τό σωτήριον του Θεού" και δι' αυτήν την ιδίαν.
Άγγελοι την συνοδεύουν εις την Αίγυπτον. Βλέπει τον Υιόν της και Θεόν να μεγαλώνη. Τον ακούει εις τον Ναόν δωδεκαετή να ονομάζη Πατέρα Του τον Θεόν.
Γεγονότα ακατάληπτα εις την ανθρωπίνην διάνοιαν, ανεξήγητα, απερίγραπ
τα, πρωτοφανή και παράδοξα. Κύπτει την κεφαλήν, τα παραδέχεται, σιωπά. Κρύπτει εις την καρδίαν Της, το Μέγα Μυστήριον της σαρκώσεως του Θείου Λόγου.
2. Εις την τιμήν για την Γέννηση του Θεού.
Ακούει από τον Αρχάγγελον την πληροφορίαν, ότι θα γίνη Μητέρα του Θεού. Την ονομάζει ο Άγγελος "κεχαριτωμένην", "ευλογημένην". Δεν καυχάται. Ονομάζει τον εαυτόν της "δούλην Κυρίου". Δούλος την εποχήν εκείνην εσήμαινε πράγμα άνευ αξίας, όχι πρόσωπον. Η Ελισάβετ (όταν την εδέχθη εις την οικίαν της) "ανεφώνησε φωνή μεγάλη και είπεν, ευλογημένη συ εν γυναιξί και ευλογημένος ο καρπός της κοιλίας σου. Και πόθεν μοι τούτο ίνα έλθη η Μήτηρ του Κυρίου μου προς με;". Δεν δέχεται με εγωϊσμόν τον τίτλον Μητέρα του Κυρίου, αλλά λέγει: "Μεγαλύνει η ψυχή μου τον Κύριον". Εις τον Θεόν οφείλεται η δόξα και η τιμή. "Τω μόνω σοφώ Θεώ δόξα" ( Ρωμ. ιδ', 26 ).
3. Εις τας θλίψεις.
Εδοκίμασε πολλάς θλίψεις η Θεοτόκος. Πτωχή κόρη. Πτωχή Μητέρα. Γεννά εις σταύλον. Φεύγει εις Αίγυπτον. Εν πτωχεία ανατρέφει τον Υιόν Της. Με πόνον βλέπει να τον διώκουν να Τον συκοφαντούν. Με βαρύτατον πόνον παρακολουθεί τα γεγονότα της Σταυρώσεως. Ρομφαία διήλθε την ψυχήν αυτής
( Λουκά β', 35 ) κατά την προφητείαν του Συμεών. Βλέπει τον αναμάρτητον Υιόν Της επί του Σταυρού. Δεν γογγύζει. Δεν καταράται. Δεν φωνάζει. Συγκλονίζεται, αλλά σιωπά. Πίνει αγογγύστως το Ποτήριον του Πόνου: Υποτάσσεται εις το θέλημα του Κυρίου, "ως δούλη Αυτού".
Σιωπά η Θεοτόκος και μας διδάσκει την σιωπήν. Σιωπά η Παναγία μας δια να σιωπώμεν και ημείς.
Να σιωπώμεν, όταν ο μικρός νούς μας δεν μπορεί να εξηγήση τα δόγματα της Πίστεως, όταν μετρά με τα μέτρα της ανθρωπίνης κρίσεως τας Θείας Αληθείας. "Τις γαρ έγνω νουν Κυρίου; ή τις σύμβουλος αυτού εγένετο;" ( Ρωμ. ια', 38 ).
Να σιωπώμεν οσάκις μας επαινούν, οσάκις μας τιμούν. Να μη μας συγκινούν αι τιμαί, οσονδήποτε μεγάλαι και αν είναι. Είσαι τέκνον μεγάλης Οικογενείας. Μη καυχάσαι δια το γενεαλογικόν σου δένδρον. Έχεις τέκνον με υψηλήν θέσιν και σε τιμά ως Πατέρα ή Μητέρα, μη υψηλοφρόνει. Δεν είσαι Μητέρα Θεού. Έχεις χαρίσματα σπάνια και εξαιρετικά, μη εκδηλώνεσαι, μη τα εμφανίσης δια να προκαλέσης επαίνους.
Να σιωπώμεν εις τας θλίψεις της ζωής. Μά είναι μεγάλαι αι θλίψεις. Δεν είναι μεγαλύτεραι από τας θλίψεις της Παναγίας και εις το κάτω κάτω της γραφής δεν είσαι Παναγία. Είσαι αμαρτωλός άνθρωπος. Ως αμαρτωλοί άνθρωποι "άξια ών επράξαμεν απολαμβάνομεν". Ευρισκόμεθα εις την κάμινον της θλίψεως. Ας σιωπώμεν.
Πολυθόρυβος η εποχή μας. Έξωθεν κρότοι, έσωθεν θόρυβοι. Κίνησις, θόρυβος, φωναί, ανησυχίαι.
Ας αγωνισθώμεν να μιμηθώμεν την Μητέρα του Θεού και άνθρωπον της σιγής. Να γίνωμεν άνθρωποι της σιωπής.
Με το κλειδί τήςσιωπής θα ανοίξωμεν την οικίαν της ειρηνεύσεως, της ησυχίας, της χαράς. Οι σιωπώντες μοναχοί εγνώρισαν και εν τω κόσμω τούτω την Βασιλείαν του Θεού, την Βασιλείαν της ατελευτήτου Χαράς και ευφροσύνης. Αμήν.
Μητροπολίτου Ναυπάκτου Ιερόθεου απο το βιβλιο "Κοσμημα της Εκκλησιας"
εις τον αείμνηστο Μητροπολίτη Εδέσσης, Πέλλης και Αλμωπίας κυρού Καλλίνικου
Αγαπούσε πάρα πολύ την Θεοτόκο, την οποία γνώρισε από την μικρή του ηλικία στο Μοναστήρι της Προυσιώτισσας. Τον συγκινούσαν βαθύτατα οι ακολουθίες της και συχνά αναφερόταν σε κηρύγματά του προς αυτήν. Άλλωστε, η λεγομένη θεοτοκολογία είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα του ορθοδόξου ήθους, αφού δεν υπάρχει άγιος ο οποίος δεν αγαπά την Παναγία, που έγινε η αιτία της χαράς και της σωτηρίας.
Στο κήρυγμα που ακολουθεί γίνεται αναφορά στην Παναγία και μάλιστα στην σιωπή της. Έγινε κατά την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Πρέπει να πούμε, ότι κάθε χρόνο σημείωνε τα θέματα των ομιλιών του, ιδίως κατά τις μεγάλες Δεσποτικές και Θεομητορικές εορτές, ώστε να παρουσιάζη κάθε φορά ένα διαφορετικό θέμα. Το θέμα του έτους 1976 ήταν η σιωπή της Θεοτόκου. Θα ήθελα να κάνω μερικά σχόλια σε αυτήν την ομιλία.
1. Πολλοί μιλώντας για την Παναγία αναφέρονται στις διάφορες αρετές που είχε. Και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η Θεοτόκος είχε πολλές αρετές που ήταν καρπός του Αγίου Πνεύματος. Όμως ξέρουμε από την πατερική παράδοση ότι η αξία της Θεοτόκου βρίσκεται κυρίως στον "καρπό της κοιλίας της", στο ότι έγινε μητέρα του Υιού και Λόγου του Θεού. Στην ομιλία που σχολιάζουμε ο Γέροντάς μου αναφερόταν στην σιωπή της Θεοτόκου, που είναι κυρίως και προ παντός τρόπος ζωής. Η σιωπή στην Ορθόδοξη Παράδοση δεν είναι απλώς σιωπή λόγων, αλλά σιωπή της καρδίας, που συνδέεται αναπόσπαστα με τον ησυχασμό. Ουσιαστικά μιλώντας για την σιωπή αναφέρεται στον ησυχασμό.
2. Αποδίδει μεγάλη σημασία στην γλώσσα της ευλάλου σιωπής, γιατί αυτή, όπως λέγει ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος, είναι "μυστήριον του αιώνος του μέλλοντος", ενώ οι λόγοι "όργανόν εστι τούτου του κόσμου". Φυσικά, η σιωπή είναι ένα εσωτερικό φαινόμενο, γιατί κατά τον Αββά Ποιμένα, μπορεί να υπάρξη άνθρωπος που φαίνεται ότι σιωπά, αλλά η καρδία του κατακρίνει άλλους. "Ο τοιούτος πάντοτε λαλεί". Ο Γέροντάς μου είχε υπ' όψη του, όπως θα φανή πιο κάτω, την σιωπή που είναι απηλλαγμένη από κατακριτικούς λόγους και από την ατμόσφαιρα των παθών. Κατά τον Ηλία τον Πρεσβύτερο "τής ευλόγου σιωπής, ο καιρός και το μέτρον συνεστιάτορες". Γίνεται λόγος, λοιπόν, για εύλογη σιωπή, που συνδέεται με τον καιρό και το μέτρο.
3. Κάνει λόγο ο Γέροντάς μου για την σιωπή της Θεοτόκου, γιατί αυτό εξέφραζε και τον ίδιο προσωπικά. Αγαπούσε πολύ την σιωπή. Βέβαια, ήταν άνθρωπος που διαρκώς μιλούσε και δημιουργούσε ευχάριστη ατμόσφαιρα με τα αστεία του και το χιούμορ του. Όμως δεν έβγαιναν λόγοι κακίας και κατακρίσεως. Ήξερε να σιωπά μπροστά στις αδικίες και τις συκοφαντίες, ήξερε να μην αντιδρά βίαια και εμπαθώς σε αδικίες και συκοφαντίες. Επειδή αγαπούσε την σιωπή, γι' αυτό και καταλάβαινε την σιωπή της Θεοτόκου.
4. Συγκεκριμενοποιεί την σιωπή της Θεοτόκου σε τρία βασικά σημεία. Στο ακατάληπτο από την ανθρώπινη λογική της ενανθρωπήσεως του Λόγου του Θεού, στην ταπείνωσή της προ της μεγάλης τιμής που της έκανε ο Θεός, και στην υπομονή στις δοκιμασίες και τις θλίψεις της ζωής της. Αυτή η διαγωγή προϋποθέτει μια κατά πάντα ησυχαστική ζωή, αφού η Παναγία είναι τύπος του γνησίου ησυχαστού μοναχού, όπως το περιέγραψε ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς.
5. Μιλώντας για την σιωπή της Θεοτόκου την θέτει πρότυπο των Χριστιανών. Δεν κάνει ένα αφηρημένο κήρυγμα, αλλά το εφαρμόζει στην ζωή. Ήταν χαρακτηριστικό των κηρυγμάτων του, ότι είχαν πολλή πρακτική αναφορά, γι' αυτό άγγιζαν τις ευαίσθητες χορδές των Χριστιανών. Αναφερόταν σε προβλήματα που τους απασχολούσαν. Πραγματικά η ησυχία, η σιωπή με όλο το ορθόδοξο περιεχόμενο και την εκκλησιαστική προοπτική είναι ένα από τα μηνύματα της Ορθοδοξίας στην σημερινή εποχή, και μια από τις αναζητήσεις των συγχρόνων ανθρώπων.
Προτρέπει τους ακροατές να δέχωνται τα δόγματα της Εκκλησίας και το θέλημα του Θεού, έστω και αν δεν τα καταλαβαίνει η ανθρώπινη λογική. Στο σημείο αυτό απορρίπτει την σχολαστική αντιμετώπιση των θεολογικών θεμάτων, την νοησιαρχική ενασχόληση που ζητά τεκμηρίωση της αληθείας δια των λογικών αποδείξεων. Η σχέση μας με την αλήθεια πρέπει να είναι η πρέπουσα. Μόνον η αποφατική οδός οδηγεί στον αγιασμό. Να βάζη κανείς τον λόγο του Θεού στην καρδιά του. Προτρέπει ακόμη τους ακροατές να μιμηθούν την ταπείνωση της Θεοτόκου. Άλλωστε εκεί αναφέρεται η σιωπή του πνεύματος. Να έχη κανείς συναίσθηση των χαρισμάτων του, της καταστάσεώς του. Αυτή η ταπείνωση του πνεύματος είναι προϋπόθεση καθάρσεως και σωτηρίας. Με αυτήν την τοποθέτηση φαίνεται πώς θεωρεί την σιωπή. Δεν πρόκειται για μια εξωτερική επιφανειακή αρετή, αλλά για την αρετή της καρδιάς που βιώνεται με τον ησυχαστικό τρόπο ζωής.
Επίσης, προτρέπει τους ακροατές να σιωπούν μπροστά στις θλίψεις της ζωής. Μάλιστα δίνει και το στίγμα αυτής της σιωπής. Να διακατέχωνται, δηλαδή, από την αυτομεμψία, την μεγάλη αυτή αρετή που συνιστά γνήσιο ορθόδοξο φρόνημα.
Έτσι, στην πολυθόρυβη εποχή πρέπει να αντιτάξουμε την σιωπή, την ησυχία. Την θεωρεί ως τον πνεύμονα της πνευματικής ζωής, ως τα αντισώματα της φυσικής ζωής του ανθρώπου. Γι' αυτό υπογραμμίζει: "Να γίνωμε άνθρωποι σιωπής. Μόνο μέσα από την σιωπή θα ανοίξουμε την οικία της ειρηνεύσεως, της ησυχίας, της χαράς".
6. Είναι ακόμη σημαντικό ότι στο τέλος της ομιλίας του αναφέρεται και στους μοναχούς και θεωρεί ότι ακολουθούν την ζωή και τον βίο της Παναγίας. Εξασκούνται στην σιωπή. Και γι' αυτό οι μοναχοί πρέπει να γίνουν υποδείγματα ζωής για όλους τους Χριστιανούς. Άλλωστε η Θεοτόκος είναι τύπος κάθε αληθινού Χριστιανού. Είναι πεπεισμένος, ότι οι μοναχοί από τον κόσμο αυτό γνώρισαν την Βασιλεία του Θεού. Επομένως, η Βασιλεία του Θεού δεν είναι πέραν της ιστορίας και του χρόνου, αλλά μέσα στην ιστορία και τον χρόνο.
Η ομιλία αυτή έχει μεγάλη σημασία, γιατί, όπως είπα προηγουμένως, περικλείει ολόκληρη την ζωή του Γέροντός μου. Αυτός ήξερε να ομιλή και να σιωπά. Όταν σιωπούσε εξωτερικά διαλεγόταν με τον Θεό και όταν μιλούσε με τους ανθρώπους, ο λόγος του ήταν κραυγή βαθυτάτης σιωπής. Κατηύθυνε το ποίμνιό του με το ορθόδοξο ήθος και το καθοδηγούσε απλανώς στην οδό προς την θέωση. Δεν ήταν ένας επιδερμικός και ένας εξωτερικός και αναιμικός κοινωνιολόγος. Όλα τα έβλεπε μέσα από την θεολογία, την αγιολογία και τον ησυχαστικό τρόπο ζωής.
"Η Μαριάμ πάντα συνετήρει τα ρήματα ταύτα συμβάλλουσα εν τη καρδία αυτής" (Λουκά β', 19).
Πάντοτε, αλλ' ιδιαιτέρως σήμερον, ευσεβείς Εορτασταί, θα ηθέλαμεν να μάθωμεν τί γράφουν τα ιερά Ευαγγέλια δια την Μητέρα του Θεού. Να ακούσωμεν ποίους λόγους είπεν η Παναγία μας, όταν ήτο εις τον κόσμον αυτόν σωματικώς.
Η Καινή Διαθήκη, αναφέρει ωρισμένους λόγους Της, πολύ διδακτικούς ως είναι επόμενον.
Πολύ διδακτική είναι και η σιωπή της Θεοτόκου. Χαρακτηριστικό γνώρισμα της Παναγίας μας, θα έλεγε κανείς, είναι η σιωπή. Σημειώνει ο Ιερός Ευαγγελιστής Λουκάς "Η Μαριάμ πάντα συνετήρει...". Η Μαριάμ έβαλεν εις την καρδίαν της και εκρατούσεν εις την μνήμην Της όλους τους λόγους που ήκουσεν.
Σιωπά η Θεοτόκος:
1. Εις το Μέγα Μυστήριον της Θείας ενανθρωπήσεως.
Ακούει παρά του Αρχαγγέλου Γαβριήλ, ότι θα γεννήση τον Σωτήρα του κόσμου, τον αιώνιον Κυβερνήτην. Απορεί δια τον ασπασμόν του Αγγέλου και την πληροφορίαν. Ερωτά τον Άγγελον "πώς έσται μοι τούτο, επεί άνδρα ου γινώσκω;". Λαμβάνει την απάντησιν παρά του Αρχαγγέλου "Πνεύμα Άγιον επελεύσεται επί σε και δύναμις Υψίστου επισκιάσει σε...". Απαντά: "ιδού η δούλη Κυρίου γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου". Βλέπει τα γεγονότα τα σχετικά με την γέννησιν του Κυρίου. Ακούει από τους Ποιμένας περί εμφανίσεως Αγγέλων. Παρατηρεί τους Μάγους να προσκυνούν και να φέρουν δώρα και σιωπά. Ο δίκαιος Συμεών και η Προφήτις Άννα προβαίνουν εις αποκαλύψεις δια τον Υιόν Της "τό σωτήριον του Θεού" και δι' αυτήν την ιδίαν.
Άγγελοι την συνοδεύουν εις την Αίγυπτον. Βλέπει τον Υιόν της και Θεόν να μεγαλώνη. Τον ακούει εις τον Ναόν δωδεκαετή να ονομάζη Πατέρα Του τον Θεόν.
Γεγονότα ακατάληπτα εις την ανθρωπίνην διάνοιαν, ανεξήγητα, απερίγραπ
τα, πρωτοφανή και παράδοξα. Κύπτει την κεφαλήν, τα παραδέχεται, σιωπά. Κρύπτει εις την καρδίαν Της, το Μέγα Μυστήριον της σαρκώσεως του Θείου Λόγου.
2. Εις την τιμήν για την Γέννηση του Θεού.
Ακούει από τον Αρχάγγελον την πληροφορίαν, ότι θα γίνη Μητέρα του Θεού. Την ονομάζει ο Άγγελος "κεχαριτωμένην", "ευλογημένην". Δεν καυχάται. Ονομάζει τον εαυτόν της "δούλην Κυρίου". Δούλος την εποχήν εκείνην εσήμαινε πράγμα άνευ αξίας, όχι πρόσωπον. Η Ελισάβετ (όταν την εδέχθη εις την οικίαν της) "ανεφώνησε φωνή μεγάλη και είπεν, ευλογημένη συ εν γυναιξί και ευλογημένος ο καρπός της κοιλίας σου. Και πόθεν μοι τούτο ίνα έλθη η Μήτηρ του Κυρίου μου προς με;". Δεν δέχεται με εγωϊσμόν τον τίτλον Μητέρα του Κυρίου, αλλά λέγει: "Μεγαλύνει η ψυχή μου τον Κύριον". Εις τον Θεόν οφείλεται η δόξα και η τιμή. "Τω μόνω σοφώ Θεώ δόξα" ( Ρωμ. ιδ', 26 ).
3. Εις τας θλίψεις.
Εδοκίμασε πολλάς θλίψεις η Θεοτόκος. Πτωχή κόρη. Πτωχή Μητέρα. Γεννά εις σταύλον. Φεύγει εις Αίγυπτον. Εν πτωχεία ανατρέφει τον Υιόν Της. Με πόνον βλέπει να τον διώκουν να Τον συκοφαντούν. Με βαρύτατον πόνον παρακολουθεί τα γεγονότα της Σταυρώσεως. Ρομφαία διήλθε την ψυχήν αυτής
( Λουκά β', 35 ) κατά την προφητείαν του Συμεών. Βλέπει τον αναμάρτητον Υιόν Της επί του Σταυρού. Δεν γογγύζει. Δεν καταράται. Δεν φωνάζει. Συγκλονίζεται, αλλά σιωπά. Πίνει αγογγύστως το Ποτήριον του Πόνου: Υποτάσσεται εις το θέλημα του Κυρίου, "ως δούλη Αυτού".
Σιωπά η Θεοτόκος και μας διδάσκει την σιωπήν. Σιωπά η Παναγία μας δια να σιωπώμεν και ημείς.
Να σιωπώμεν, όταν ο μικρός νούς μας δεν μπορεί να εξηγήση τα δόγματα της Πίστεως, όταν μετρά με τα μέτρα της ανθρωπίνης κρίσεως τας Θείας Αληθείας. "Τις γαρ έγνω νουν Κυρίου; ή τις σύμβουλος αυτού εγένετο;" ( Ρωμ. ια', 38 ).
Να σιωπώμεν οσάκις μας επαινούν, οσάκις μας τιμούν. Να μη μας συγκινούν αι τιμαί, οσονδήποτε μεγάλαι και αν είναι. Είσαι τέκνον μεγάλης Οικογενείας. Μη καυχάσαι δια το γενεαλογικόν σου δένδρον. Έχεις τέκνον με υψηλήν θέσιν και σε τιμά ως Πατέρα ή Μητέρα, μη υψηλοφρόνει. Δεν είσαι Μητέρα Θεού. Έχεις χαρίσματα σπάνια και εξαιρετικά, μη εκδηλώνεσαι, μη τα εμφανίσης δια να προκαλέσης επαίνους.
Να σιωπώμεν εις τας θλίψεις της ζωής. Μά είναι μεγάλαι αι θλίψεις. Δεν είναι μεγαλύτεραι από τας θλίψεις της Παναγίας και εις το κάτω κάτω της γραφής δεν είσαι Παναγία. Είσαι αμαρτωλός άνθρωπος. Ως αμαρτωλοί άνθρωποι "άξια ών επράξαμεν απολαμβάνομεν". Ευρισκόμεθα εις την κάμινον της θλίψεως. Ας σιωπώμεν.
Πολυθόρυβος η εποχή μας. Έξωθεν κρότοι, έσωθεν θόρυβοι. Κίνησις, θόρυβος, φωναί, ανησυχίαι.
Ας αγωνισθώμεν να μιμηθώμεν την Μητέρα του Θεού και άνθρωπον της σιγής. Να γίνωμεν άνθρωποι της σιωπής.
Με το κλειδί τήςσιωπής θα ανοίξωμεν την οικίαν της ειρηνεύσεως, της ησυχίας, της χαράς. Οι σιωπώντες μοναχοί εγνώρισαν και εν τω κόσμω τούτω την Βασιλείαν του Θεού, την Βασιλείαν της ατελευτήτου Χαράς και ευφροσύνης. Αμήν.
Μητροπολίτου Ναυπάκτου Ιερόθεου απο το βιβλιο "Κοσμημα της Εκκλησιας"
εις τον αείμνηστο Μητροπολίτη Εδέσσης, Πέλλης και Αλμωπίας κυρού Καλλίνικου
Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον με τον αμαρτωλό
Η σιωπή
Η χριστιανική πίστη δεν είναι πίστη της σιωπής, αλλά του Λόγου. Είναι πίστη της ομολογίας και της δοξολογίας. «Λάλει και μη σιωπήσεις», λέει ο Κύριος στον Απόστολο Παύλο. Ἑάν ομολογήσες εν τω στόματί σου Κύριον Ιησούν, και πιστεύσης εν τη καρδία σου ότι Θεός αυτόν ήγειρεν εκ νεκρών, σωθήση».
Η σιωπή παρουσιάζεται ως μεγάλη αρετή, αλλά και ως -μεγάλη αδυναμία του ανθρώπου. Είναι μεγάλη αρετή, όταν συνδυάζεται με την άσκηση και την αυτοκυριαρχία, όπως βιώθηκε και προβλήθηκε στην παράδοση της Εκκλησίας. Είναι όμως και μεγάλη αδυναμία, όταν οφείλεται στον φόβο και την δειλία, όπως συμβαίνει σε αρρωστημένες καταστάσεις. εδώ θα περιοριστούμε να παρουσιάσουμε την σιωπή ως αρετή. Χρήσιμο όμως είναι να επισημάνουμε σε πολύ γενικές γραμμές και την αρρωστημένη μορφή της, για να δοθεί κάποια πληρέστερη εικόνα της εννοίας αυτής. Αλλωστε σε αρκετές περιπτώσεις η αρρωστημένη σιωπή εμφανίζεται με το πρόσχημα της αρετής και μπορεί να παραπλανήσει τον άνθρωπο.
Αρρωστημένη είναι πρωτίστως η δόλια σιωπή, που τηρείται από κακή διάθεση για τον άλλον. Αρρωστημένη είναι η σιωπή που οφείλεται σε δειλία η έλλειψη παρρησίας, όπως και εκείνη που οφείλεται σε αδιαφορία η εσωτερική κενότητα του ανθρώπου. Αρρωστημένη ακόμα είναι η σιωπή που προκύπτει από αδυναμία κοινωνίας με τους άλλους. Αρρωστημένη τέλος είναι η σιωπή που υποκρίνεται σοφία, ενώ στην πραγματικότητα καλύπτει άγνοια. Η χριστιανική πίστη δεν είναι πίστη της σιωπής αλλά του Λόγου. Είναι πίστη της ομολογίας και της δοξολογίας. «Λάλει και μη σιωπήσης», λέει ο Κύριος στον 'Απόστολο Παΰλο [1] «Έάν ομολογήσης εν τω στόματί σου Κύριον Ίησούν, και πιστεύσης εν τη καρδία σου ότι ο Θεός αυτόν ήγειρεν εκ νεκρών, σωθήση» [2]. «Ου σιωπήσομέν ποτέ, Θεοτόκε, τάς δυναστείας σου λαλείν οι ανάξιοι» [3]
Ή Σιωπή αποτελεί πηγή του λόγου
Ό άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος αρχίζει το Ευαγγέλιο του με την φράση: «Έν αρχή ην ο Λόγος» [4]. Ο Λόγος όμως του Θεού χαρακτηρίζεται ως «Λόγος από σιγής προελθών» [5]. από την πληρότητα της σιγής του Τριαδικού Θεού φανερώθηκε στον κόσμο η οικονομία του Λόγου, το «χρόνοις αιωνίοις» σεσιγημένο μυστήριο [6]. Αλλά και τα «τρία μυστήρια κραυγής», όπως χαρακτηρίζει ο άγιος Ιγνάτιος ο Θεοφόρος την παρθενία της Θεοτόκου, τον τοκετό της και τον θάνατο του Χριστού, πραγματοποιήθηκαν «εν ησυχία Θεού» [7]. Τέλος η ομολογία της πίστεως δεν είναι κάποια τυπική έκφραση, αλλά πηγάζει από την σιωπή της καρδίας: «καρδία γάρ πιστεύεται εις δικαιοσύνην, στόματι δε ομολογείται εις σωτηρίαν» [8].
Σε τελική λοιπόν ανάλυση η σιωπή δεν αποτελεί αντίθεση προς τον λόγο, αλλά πηγή του λόγου. Ο μεστός λόγος γεννιέται από την σιωπή, από την περιοχή που βρίσκεται πριν από την γλώσσα και τις λέξεις. Και η σιωπή ενισχύει και βαθαίνει τον λόγο, φανερώνει πράγματα που δυσκολεύεται η αδυνατεί αυτός να διατυπώσει.
Ο ίδιος ο Χριστός έδωσε το παράδειγμα της σιωπής. Με την σιωπή του μπροστά στον Αρχιερέα και τον Πιλάτο κατέθεσε την πιο εύγλωττη μαρτυρία για την θεϊκή αποστολή του [9]. Μίλησε ως δούλος του Θεού και ως Σωτήρας των ανθρώπων με την παρουσία και την σιωπή του υποστασίασε τον λόγο των προφητών του: «Ώς πρόβατον επί σφαγήν ήχθη και ως αμνός εναντίον του κείροντος αυτόν άφωνος, ούτως ουκ ανοίγει το στόμα αύτού» [10].
Η απάντηση που δίνεται με την σιωπή μπορεί να φανερώνει περιφρόνηση γι' αυτόν προς τον όποιο απευθύνεται. Και αυτό γίνεται εύκολα φανερό από την στάση αυτού που σιωπά. Αλλά και αντιθέτως μπορεί να δείχνει σεβασμό προς την ελευθερία του άλλου, πράγμα που γίνεται επίσης αβίαστα κατανοητό. Όταν η απάντηση δεν προσδιορίζεται με την ακρίβεια των λέξεων, αλλά προσφέρεται με την ασάφεια της σιωπής, αφήνει στην ελευθερία και το φιλότιμο του άλλου μεγάλα περιθώρια για την ερμηνεία της.
Η σιωπή σε προσβλητικές η υβριστικές προκλήσεις σταματάει το κακό και εμποδίζει την περαιτέρω επέκταση του. Αυτή η σιωπή δεν φανερώνει ασφαλώς ατολμία, αλλά τόλμη μεγαλύτερη από εκείνη που απαιτεί η δυναμική αντίδραση. Η πρόκληση είναι φυσικό να ερεθίζει τον άνθρωπο και να ενεργοποιεί την αυτοάμυνα και αύτοϋπεράσπισή του. Έτσι η προσφυγή στον λόγο γίνεται ευνόητη και η χρήση του αυτονόητη η και αυτόματη. Ιδιαίτερη δύναμη στην περίπτωση αυτή δεν χρειάζεται η επιλογή του λόγου αλλά της σιωπής. και η επιλογή αυτή δεν είναι δυνατή χωρίς αυτοσυγκράτηση, ταπείνωση και υπομονή.
Ό άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος μετά την παραίτηση του από τον θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως και την επιστροφή στην Αριανζό άσκησε σιωπή καθ' όλη την διάρκεια της Μ. Τεσσαρακοστής. Συνέθετε όμως ποιήματα και δεχόταν επισκέψεις, χωρίς εκείνος να μιλάει [11]. Συδυάζοντας μάλιστα την άσκηση του αυτή με την τεσσαρακονθήμερη νηστεία έγραφε: «Χριστώ συνενέκρωσα την γλώσσαν, ηνίκα ενήστευον, και αναστάντι συνήγειρα. Τούτο μοι της σιωπής το μυστήριον, ίνα, ώσπερ έθυσα νουν ανεκλάλητον, ούτω θύσω και λόγον κεκαθαρμένον» [12].
Επειδή όμως ο άγιος κατηγορήθηκε από ορισμένους για την σιωπή του, επικαλούμενος το χωρίο του Έκκλησιαστού, «καιρός παντί πράγματι» [13], γράφει: «Έθέμην φυλακήν τω στόματί μου, [14] ηνίκα καιρός, και ιδού τα χείλη μου ού μη κωλύσω, [15] επειδή τούτου καιρός» [16]. η σιωπή και η ομιλία δεν επιλέχθηκαν αυθαίρετα αλλά περιπτωτικά. Ο άγιος έζησε την σιωπή του ως διπλή θυσία: θυσίασε τον νού του στον Νού Πατέρα, και τον λόγο του στον Θεό Λόγο. Με τον τρόπο αυτόν μπόρεσε να έχει εύλογη σιωπή και ένθεο λόγο. [18]
Η διάκριση και η κατάλληλη χρήση του καιρού της σιωπής και του λόγου στην καθημερινή ζωή είναι σπουδαία αρετή. Η σιωπή μεστώνει τον λόγο, αλλά και ο λόγος σκιαγραφεί το περιεχόμενο της σιωπής. Πάντοτε όμως ο προφορικός λόγος περιορίζει τον ενδιάθετο λόγο που περιέχεται στην σιωπή. Ποτέ δεν μπορεί να τον περιλάβει και να τον εκφράσει απόλυτα. Γι' αυτό η σιωπή είναι συχνά σε θέση να εκφράσει περισσότερα από όσα ο λόγος.
Ό λόγος διατυπώνεται με λέξεις και περιορίζεται εκ των πραγμάτων στις λέξεις. Και ο περιορισμός αυτός μπορεί να είναι ασφυκτικός. Η σιωπή όμως μένει έξω από τον περιορισμό των λέξεων. Μπορεί να έχει απεριόριστο περιεχόμενο και απύθμενο βάθος. Ετσι δεν είναι μόνο δοχείο, αλλά ως ένα βαθμό και πομπός ανωτέρων νοημάτων και βιωμάτων.
Αυτό ισχύει ιδιαίτερα στον χώρο της θεολογίας. Είναι χαρακτηριστική η ακόλουθη επισήμανση των Αρεοπαγιτικών κειμένων: «Όσο ανεβαίνουμε προς τα επάνω, τόσο περιστέλλονται οι λόγοι...και όταν εισδύουμε στον υπέρνοο γνόφο, δεν βρίσκουμε πλέον βραχυλογία, αλλά πλήρη αδυναμία εκφράσεως και νοήσεως» [19]. Εισδύουμε στον χώρο του ανέκφραστου μυστηρίου και της θείας ησυχίας. Και η ακρόαση αυτής της ησυχίας είναι υπέρτερη αλλά και δυσχερέστερη από την ακρόαση του λόγου. Μόνο οποίος έχει πραγματικά μέσα του τον λόγο του Θεού μπορεί να ακούσει και την ησυχία του [20].
Εκτός από τον χρήσιμο και εύστοχο λόγο, υπάρχει και ο «αργός λόγος», δηλαδή ο άστοχος η περιττός. Ο λόγος αυτός, που φανερώνει άδιακρισία και εσωτερική ακαταστασία, παρασύρει τον άνθρωπο στην φλυαρία και καλλιεργεί την κενοδοξία. Για κάθε τέτοιον λόγο θα λογοδοτήσει ο άνθρωπος κατά την ημέρα της Κρίσεως [21]. Το ίδιο ισχύει για τον κακό λόγο, που παρασύρει στην κακία.
Απόφθεγμα του άγιου Αρσενίου, που ανάγεται και στον αρχαίο Σιμωνίδη, λέει: «συχνά μετάνοιωσα γιατί μίλησα, ποτέ όμως γιατί σιώπησα» [22].Ή σιωπή είναι η περιοχή, μέσα στην όποια διατηρείται ο λόγος ως ένδιάθετος. Είναι η μήτρα μέσα στην οποία μορφοποιείται- ο χώρος από τον όποιο εκπορεύεται και από τον όποιο εκφέρεται ως λόγος προφορικός η και γραπτός. Έτσι η σιωπή συνδέεται άρρηκτα με τον λόγο. Συνυφαίνεται με την φύση του και με την μορφή του. Γι' αυτό χρησιμοποιείται συχνά στην θέση του λόγου, και γίνεται μάλιστα ηχηρότερη από αυτόν.
Αλλά και για την σωστή σύλληψη και κατανόηση του λόγου απαραίτητη είναι η σιωπή. το ύψιστο πρότυπο στην περίπτωση αυτήν είναι το πρόσωπο της Παναγίας. Με απόλυτη υπακοή στο θέλημα του Θεού και μετά από μακρά περίοδο σιωπής συνέλαβε τον ίδιο τον Θεό Λόγο, με σιωπή τον κυοφόρησε, μένοντας μάιστα έκτεθημένη σε έσχατο κίνδυνο, και ακολούθως, όταν γέννησε
τον Χριστό, διατηρούσε όλα τα θαυμαστά γεγονότα που συνδέονταν με το πρόσωπο του σιωπηρά μέσα στην καρδιά της [23]. Κατά την επιγραμματική μάλιστα διατύπωση του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, η Παρθένος «μόνη απάντων εξ ούτω πάνυ παιδός υπερφυώς υσυχάσασα, μόνη πάντων θεάνθρωπον Λόγον απειράνδρως εκυοφόρησεν» [24].
Αυτονόητο βέβαια είναι ότι η σιωπή και η ησυχία δεν εκλαμβάνονται ως νεκρός χρόνος και απραξία, αλλά ως οι κατεξοχήν δροι μέσα για την αυτοσυγκέντρωση του ανθρώπου και την παραμονή του σε κοινωνία με τον Θεό. Χωρίς την σιωπή δεν είναι δυνατή η εσωτερική εργασία, η εύρεση της προσευχής και η γεύση της χάριτος. Αν δεν «σχολάσει» ο άνθρωπος, δεν μπορεί να γνωρίσει τον Θεό.
Σιωπή - 'Υπερβατική ιδιότητα
Η σιωπή φαίνεται να διαθέτει στην φύση της κάποια υπερβατική ιδιότητα. Διατηρείται σε απόσταση από τους περιορισμούς και την ρευστότητα του κόσμου. Μένει ελεύθερη από κοινωνικές δεσμεύσεις. Δεν συμβιβάζεται με φυσικές πιέσεις και καταναγκασμούς. Μπορεί να κινείται πέρα από τον χώρο και τον χρόνο, και έχει κάποια ομοιότητα με την αιωνιότητα και την απειρότητα.
Ο όσιος Ισαάκ ο Σύρος λέει ότι η σιωπή είναι μυστήριο του μέλλοντος αιώνος, ενώ τα λόγια όργανο του κόσμου αύτού [25]. Αλλά και μέσα στον κόσμο αυτόν δεν μπορούν τα λόγια να εκφράσουν όλα τα πράγματα. Περισσότερο μάλιστα δεν μπορούν να εκφράσουν την πνευματική εμπειρία. ο Απόστολος Παύλος καλύπτει με σιωπή τις παραδείσιες εμπειρίες του και αδυνατεί να τις εκφράσει με ανθρώπινα λόγια [26]. Άλλωστε και η σχετική ακόμα ανακοίνωση τέτοιων εμπειριών, όπως παρατηρούν οι θεόπτες Πατέρες, συνεπάγεται συνήθως την απώλεια της παρακλήσεως που προσφέρουν.
Περιττό βέβαια είναι και να σημειωθεί ότι η σιωπή, όπως άλλωστε και η ομιλία, δεν κρίνεται μόνο ως εξωτερική κατάσταση, αλλά θεωρείται πάντοτε σε σχέση με το πρόσωπο που την ασκεί. Αυτό δεν σημαίνει ότι και η σιωπή ως εξωτερική κατάσταση δεν έχει την σπουδαιότητα της, αλλά ότι στερείται νοήματος, όταν δεν συνδέεται με το πρόσωπο και την ζωή του, με τις διαθέσεις και τους σκοπούς του. Και αν αυτό ισχύει γενικά στο ψυχολογικό και το κοινωνικό επίπεδο, πολύ περισσότερο ισχύει στο ηθικό και το πνευματικό. Χαρακτηριστικό είναι το απόφθεγμα του Άββα Ποιμένος που λέει: Μπορεί κάποιος άνθρωπος να φαίνεται ότι σιωπά, αλλά η καρδιά του να κατακρίνει τους άλλους· αυτός πάντοτε μιλάει. και άλλος να μιλάει από το πρωΐ ως το βράδυ και να διατηρεί σιωπή, δηλαδή να μην λέει τίποτε που να μην ωφελεί [27].
Ώς εξωτερική κατάσταση η σιωπή συμβάλλει στην αυτοσυγκέντρωση του ανθρώπου. Τον προστατεύει από εξωτερικά ερεθίσματα και επιτρέπει την απερίσπαστη ενασχόληση με τον εαυτό του. το ίδιο κάνει και το σκοτάδι. η πρώτη περιορίζει την διάχυση του νού, ενώ το δεύτερο την διάχυση των αισθήσεων. Ούτε όμως η σιωπή ούτε το σκοτάδι βοηθούν καθεαυτό τον άνθρωπο. Γιά φορά και αποκρουστικά. Η θετική συμβολή τους συνδυάζεται με την προσπάθεια του ανθρώπου να επιστρέψει στον εαυτό του, να συγκεντρωθεί στην καρδιά του και να ανοιχθεί προς τον Θεό.
Η ποιότητα λοιπόν της σιωπής δεν προσδιορίζεται αντικειμενικά, αλλά από τον σκοπό που υπηρετεί. Ειδικότερα προσδιορίζεται από την σχέση της με το θέλημα του Θεού. Όταν συνδυάζεται με την αγάπη, γίνεται παράγοντας αρετής, ενώ όταν συνδυάζεται με το μίσος η την φιλαυτία, γίνεται παράγοντας κακίας. Η σιωπή που τηρείται από αγάπη προς τον Θεό δέχεται την χάρη του, γίνεται θείο δώρο. «Ουκ ίστε, πηλίκον εκ Θεού δώρον η σιωπή και το μη ανάγκην εχειν λόγου παντός», γράφει ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος [28].
Στον χώρο της σιωπής ο νους του ανθρώπου κινείται ελεύθερα, για να προσεγγίσει πράγματα και πρόσωπα αγαπητά. στον χώρο αυτόν γίνεται ευκολότερη και η συνάντηση με τον Θεό. ο φίλος της σιωπής, γράφει ο όσιος 'Ιωάννης ο Σιναΐτης, προσεγγίζει τον Θεό, συνομιλεί μυστικά μαζί του και δέχεται τον φωτισμό του [29].
Η σιωπή αποτελεί κορυφαία μοναχική αρετή, αλλά και άριστο καταφύγιο για τον άνθρωπο που ζει μέσα στον θόρυβο της κοινωνίας και αναζητεί την περισυλλογή και την αυτοσυγκέντρωση. Αυτή προστατεύει τον άνθρωπο από τον κοινωνικό του περίγυρο. Είναι ένα είδος φορητού κελλιού, που μπορεί να τον διατηρεί παντού σε ησυχία. «Έάν ής σιωπητικός», λέει ο Αββάς Ποιμήν, «έξεις ανάπαυσιν εν παντί τόπω ου εάν οίκησης» [30]. για να μπορέσει όμως κάποιος να χρησιμοποιεί την ησυχία ως φορητό κελλί μέσα στον θόρυβο, πρέπει προηγουμένως να ασκηθεί στην τήρηση της και να την έχει κάνει κτήμα του. Πρέπει να έχει σταθερές πνευματικές καταθέσεις στην καρδιά του. Ο Γέροντας Παΐσιος, όταν ταξίδευε με το λεωφορείο, μπορούσε να χρησιμοποιεί τα τραγούδια που άκουε αναγκαστικά εκεί ως ισοκρατήματα στην προσευχή του.
Ο Μ. Βασίλειος υπογραμμίζει την χρησιμότητα της σιωπής για όσους προσέρχονται στην μοναχική ζωή. Η άσκηση της σιωπής, που είναι ένα είδος νηστείας, φανερώνει εγκράτεια και καλλιεργεί το κατάλληλο κλίμα για την αυτοσυγκέντρωση και την σωστή αφομοίωση της παρεχόμενης αγωγής. Γι' αυτό συνιστά για τους εισαγόμενους στον μοναχισμό το «εν σιωπή διάγειν» [31]. Δεν εισηγείται την σιωπή ως καθολική κατάσταση, αλλά την συνδέει με τις περιστάσεις και τα πρόσωπα .
Ή τήρηση όμως της σιωπής δεν εμφανίζεται μόνο ως ασκητικό κατόρθωμα αλλά και ως χαρισματική κατάσταση. Αν μάλιστα δεν προηγηθεί η ασκητική σιωπή, που κατορθώνεται με την βία, δεν γεννιέται η χαρισματική σιωπή, που είναι και η πραγματική [32]. Με την χαρισματική σιωπή διατηρείται αδιάσπαστη η ενότητα του νού και παραμένει αδιατάρακτη η κοινωνία με τον Θεό. Ιδιαίτερη τέλος σπουδαιότητα στην σιωπή απέδιδε πρόσφατα και ο Γέροντας Ιωσήφ ο Ησυχαστής. Ο ίδιος ασκούσε επιμελέστατα την σιωπή, αλλά και συνιστούσε στα πνευματικά του τέκνα πλήρη απομόνωση και σιωπή μετά από το μεσημέρι [33].
Ο μοναχός με την σιωπή συμπληρώνει η εντατικοποιεί την φυγή του από τον κόσμο. Αυξάνει την ησυχία του, ενισχύει την νήψη του, βαθαίνει την επιστροφή στην καρδιά του. Όταν η φυγή από τον κόσμο δεν συνδυάζεται και με σιωπή, δεν είναι πλήρης αλλά συμβατική. Η ομιλία, ακόμα και μέσα στο κοινόβιο, είναι συναναστροφή, συντροφιά. Αυτή άλλωστε είναι και η ετυμολογική σημασία της λέξεως. Αλλά και η συγγραφή βλάπτει την σιωπή και φαλκιδεύει την ησυχία. Αντίθετα η σιωπή, ακόμα και μέσα στον κόσμο, δημιουργεί απόσταση από αυτόν. Γι' αυτό άλλωστε και μόνη της η σιωπή, χωρίς να συνδυάζεται με την τοπική μάκρυνση από τον κόσμο, είναι φυγή από αυτόν: «Ξενιτεία εστί το κρατήσαι άνθρωπον το εαυτού στόμα» [34].
Χαρακτηριστικά παραδείγματα
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του άγιου Ανδρόνικου και της συζύγου του Αθανασίας, που μετά τον αιφνίδιο θάνατο των δύο παιδιών τους ακολούθησαν τον μοναχικό βίο. Αυτοί μετά δώδεκα χρόνια συνέβη να συναντηθούν καθοδόν προς τα Ιεροσόλυμα. Η Αθανασία, που είχε πάρει ανδρικό σχήμα και μετονομάστηκε Αθανάσιος, αναγνώρισε τον Ανδρόνικο, αλλά αυτός δεν την αντιλήφθηκε. Πρότεινε λοιπόν στον Αθανάσιο να βαδίσουν μαζί στο προσκύνημα τους, και εκείνος δέχτηκε υπό τον όρο να προχωρούν με σιωπή, σαν να μην είναι μαζί. Όταν προσκύνησαν και επέστρεψαν στην Αλεξάνδρεια με σιωπή, ρώτησε ο Αθανάσιος τον Ανδρόνικο, αν ήθελε να μείνουν μαζί σε ένα κελλί σιωπώντας, όπως και πριν. Εκείνος συμφώνησε και παρέμειναν έτσι κατά τα επόμενα δώδεκα χρόνια. Τότε απεβίωσε ο Αθανάσιος, και ο Ανδρόνικος πληροφορήθηκε ότι αυτός ήταν η σύζυγος του [35].
Γνωστή εξάλλου είναι και η σιωπή που άσκησε ο όσιος Σάββας ο Νέος επί εικοσαετία, κατά την απουσία του από το Αγιον Ορος και την περιοδεία του ως διά Χριστόν σαλού σε πολλές περιοχές της Μεσογείου. Έλεγε μάλιστα ότι η σιωπή είναι η σπουδαιότερη αρετή για την άσκηση της σαλότητας, και ότι η υπόκριση της σαλότητας δεν είναι τίποτε χωρίς την σιωπή [36]. η τήρηση όμως της σιωπής αυτής είναι αδύνατη χωρίς το αντίβαρο του εσωτερικού πλούτου και της ειρήνης της καρδιάς.
Στον δυτικό μοναχισμό θεσμοποιήθηκε και η ισόβια σιωπή. Μετά τον παραμερισμό του ερημιτισμού από τον κοινοτικό μοναχισμό διαμορφώθηκε ένα είδος εσωτερικευμένου ερημιτισμού, όπου η έρημος υποκαταστάθηκε με την άσκηση της σιωπής μέσα στο πλαίσιο αυστηρής κοινοβιακής ζωής [37]. Έτσι οι μοναχοί τού τάγματος των Τραππιστών δεσμεύονται να τηρούν διαρκή σιωπή
, που διακόπτεται μόνο με την λατρεία και τον μεταξύ τους ιδιότυπο χαιρετισμό.
Η εκούσια σιωπή είναι ένα είδος εκούσιας άκτημοσύνης. Όπως ο ακτήμονας παραιτείται από τα κτήματα του και αναθέτει την μεριμνά του στον Θεό, έτσι και αυτός που σιωπά παραιτείται από τα λόγια του και παραδίδεται στον Θεό. Μέσα στην προοπτική αυτήν ο όσιος Θεόδωρος ο Σαββαΐτης παρατηρεί ότι η ακτημοσύνη και η σιωπή είναι θησαυρός «κεκρυμμενος εν αγρώ της μοναδικής πολιτείας» [38]. Ειδικότερα μάλιστα η σιωπή μπορεί να χαρακτηριστεί ως η πιο δυσκολοκατόρθωτη αρετή, που απαιτεί μακρά και επίπονη άσκηση. και αυτό γίνεται εύκολα αντιληπτό. Τα κτήματα δεν βρίσκονται μέσα μας αλλά γύρω μας. Γι' αυτό μπορούμε ευκολότερα να τα απαρνηθούμε και να τα εγκαταλείψουμε. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο και με τα λόγια. ο Αββάς Αγάθων είχε για τρία ολόκληρα χρόνια λιθάρι μέσα στο στόμα του, προκειμένου να μάθει να σιωπά [39].
Με όσα αναφέρθηκαν έγινε, νομίζουμε φανερό, ότι στην πατερική παράδοση η σιωπή συνδέεται άμεσα με την ησυχία και την προσευχή. Κατά τον όσιο Γρηγόριο τον Σιναΐτη η ησυχία γεννάει την προσευχή, η προσευχή την σιωπή και η σιωπή το πένθος. Αλλά και αντιστρόφως, το πένθος γεννάει την σιωπή, η σιωπή την προσευχή και η προσευχή την ησυχία [40]. Η αλληλογενεσιουργία αυτή φανερώνει την οργανική σχέση και ενότητα της σιωπής με τις άλλες χριστιανικές αρετές. Φανερώνει ακόμα ότι η σιωπή συνυπάρχει, μαζί με όλες τις άλλες αρετές, ως ενιαίος και κορυφαίος καρπός του Πνεύματος.
Σημειώσεις
1.Πραξ.18,9.
2.Ρωμ. 10,9.
3.Τροπάριον Παρακλητικού Κανόνος.
4.Ίω. 1,1.
5.Ιγνατίου 'Αντιοχείας, Προς Μαγνησιείς 8,2.
6.Ρωμ. 16,25.
7.Ίγνατίου 'Αντιοχείας, Προς Έφεσιους 19,1.
8.Ρωμ. 10,10.
9.Βλ. Ματθ. 26, 62-63 και 27,14. Πρβλ. Μάρ. 14, 61.Λουκ.23,9.Ίω.19,9.
10.Ήσ. 53,7.
11.Βλ. Σ. Παπαδοπούλου, Γρηγόριος ο θεολόγος, Αθήνα 1991, σελ. 191.
12.Γρηγορίου Θεολόγου, 'Επιστολή 119, PG 37, 213 BC.
13.Έκκλ. 3,1.
14.Ψαλ.38,2.
15.Ψαλ. 39,10.
16.Γρηγορίου Θεολόγου, 'Επιστολή 118, PG 37, 213Β.
17.Γρηγορίου Θεολόγου, Περί Εαυτού 1,38, PG 37,1329Α.
18.Γρηγορίου Θεολόγου, Επιστολή 111, PG 37, 209Α.
19.Βλ. Διονυσίου 'Αρεοπαγίτου, Περί μυστικής θεολογίας 3, PG 3,1033 Β.
20. 'Ιγνατίου 'Αντιοχείας, Προς Εφεσιους 15,2. 21.Βλ.Ματθ,12,36.
22. 'Αποφθέγματα Πατέρων (Περί του Αββά Αρσενίου 40), PG 65,105 C.
23.Βλ.Λουκ.2,19.
24. Γρηγορίου Παλαμά, Ομιλία 53, 33, Έκδ. Σ. Οικονόμου, Γρηγορίου 'Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης του Παλαμά, Όμιλίαι KB', Αθήναι 1861, σ. 171.
25.Ισαάκ Σύρου, 'Επιστολή 3, Έκδ. Ί Σπετσιέρη, σ. 365.
26.Βλ. Β' Κορ. 12,4.
27.Αποφθέγματα Πατέρων (περί του Άβδα Ποιμένος27),Ρ065,329Α.
28.Γρηγορίου του Θεολόγου, Λόγος 32, 14, PG 36,190BC.
29.Ιωάννου του Σιναΐτου, Κλίμαξ 11, PG 88, 852C.
30.Αποφθέγματα Πατέρων (Περί του Άββά Ποιμένος 84), PG 65, 341C. Βλ. και Th. Spidlik,
La spiritualite de 1' Orient Chretien, Roma 1978, σ. 211-12.
31.Βλ. Μ. Βασιλείου, Οροι κατά πλάτος 13, PG 31,949C.
32.Βλ. Μ. Βασιλείου, Οροι κατ" έπιτομήν 208, PG3U221AB.
33.Γέροντος Ιωσήφ Βατοπαιδινού, ο Γέρων Ιωσήφ ο Ήσυχαστής, Ί.Μ.Μ. Βατοπαιδίου,
Άγιον Ορος.
34.Αποφθέγματα Πατέρων (Περί του Άββά Τιθόη2),ΡG 65,428Β.
35.Βλ. Συναξάριον 9ης 'Οκτωβρίου.
36.Φιλόθεου Κωνσταντινουπόλεως, Βίος Άγιου Σάββα του Νέου σ.25, έκδ. Δ. Τσάμη, Φιλόθεου Κωνσταντινουπόλεως του Κόκκινου, Αγιολογικά Έργα, Α' Θεσσαλονικείς Αγιοι, Θεσσαλονίκη 1985, σ. 209.
37.Βλ. J. Leclerq, «L' eremetisme en Occident jusq' α I' an mil», Le millenaire du Mont Athos, 963-1962, τόμ. Ι, σ. 177.
38.Θεοδώρου 'Εδέσσης, Κεφάλαια ψυχοφελή 39, Φιλοκαλία, τόμ. 1, σ. 310.
39.Γεροντικόν (Περί Άββά Αγάθωνος 15), σ. 13.
40.Γρηγορίου Σιναΐτου, Περί Ησυχίας κεφάλαια 13, Φιλοκαλία, τόμ. 4, σ. 78.
Πηγή: περιοδικό Πεμπτουσία, τεύχος 18, Αυγ – Σεπ 2005
Η χριστιανική πίστη δεν είναι πίστη της σιωπής, αλλά του Λόγου. Είναι πίστη της ομολογίας και της δοξολογίας. «Λάλει και μη σιωπήσεις», λέει ο Κύριος στον Απόστολο Παύλο. Ἑάν ομολογήσες εν τω στόματί σου Κύριον Ιησούν, και πιστεύσης εν τη καρδία σου ότι Θεός αυτόν ήγειρεν εκ νεκρών, σωθήση».
Η σιωπή παρουσιάζεται ως μεγάλη αρετή, αλλά και ως -μεγάλη αδυναμία του ανθρώπου. Είναι μεγάλη αρετή, όταν συνδυάζεται με την άσκηση και την αυτοκυριαρχία, όπως βιώθηκε και προβλήθηκε στην παράδοση της Εκκλησίας. Είναι όμως και μεγάλη αδυναμία, όταν οφείλεται στον φόβο και την δειλία, όπως συμβαίνει σε αρρωστημένες καταστάσεις. εδώ θα περιοριστούμε να παρουσιάσουμε την σιωπή ως αρετή. Χρήσιμο όμως είναι να επισημάνουμε σε πολύ γενικές γραμμές και την αρρωστημένη μορφή της, για να δοθεί κάποια πληρέστερη εικόνα της εννοίας αυτής. Αλλωστε σε αρκετές περιπτώσεις η αρρωστημένη σιωπή εμφανίζεται με το πρόσχημα της αρετής και μπορεί να παραπλανήσει τον άνθρωπο.
Αρρωστημένη είναι πρωτίστως η δόλια σιωπή, που τηρείται από κακή διάθεση για τον άλλον. Αρρωστημένη είναι η σιωπή που οφείλεται σε δειλία η έλλειψη παρρησίας, όπως και εκείνη που οφείλεται σε αδιαφορία η εσωτερική κενότητα του ανθρώπου. Αρρωστημένη ακόμα είναι η σιωπή που προκύπτει από αδυναμία κοινωνίας με τους άλλους. Αρρωστημένη τέλος είναι η σιωπή που υποκρίνεται σοφία, ενώ στην πραγματικότητα καλύπτει άγνοια. Η χριστιανική πίστη δεν είναι πίστη της σιωπής αλλά του Λόγου. Είναι πίστη της ομολογίας και της δοξολογίας. «Λάλει και μη σιωπήσης», λέει ο Κύριος στον 'Απόστολο Παΰλο [1] «Έάν ομολογήσης εν τω στόματί σου Κύριον Ίησούν, και πιστεύσης εν τη καρδία σου ότι ο Θεός αυτόν ήγειρεν εκ νεκρών, σωθήση» [2]. «Ου σιωπήσομέν ποτέ, Θεοτόκε, τάς δυναστείας σου λαλείν οι ανάξιοι» [3]
Ή Σιωπή αποτελεί πηγή του λόγου
Ό άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος αρχίζει το Ευαγγέλιο του με την φράση: «Έν αρχή ην ο Λόγος» [4]. Ο Λόγος όμως του Θεού χαρακτηρίζεται ως «Λόγος από σιγής προελθών» [5]. από την πληρότητα της σιγής του Τριαδικού Θεού φανερώθηκε στον κόσμο η οικονομία του Λόγου, το «χρόνοις αιωνίοις» σεσιγημένο μυστήριο [6]. Αλλά και τα «τρία μυστήρια κραυγής», όπως χαρακτηρίζει ο άγιος Ιγνάτιος ο Θεοφόρος την παρθενία της Θεοτόκου, τον τοκετό της και τον θάνατο του Χριστού, πραγματοποιήθηκαν «εν ησυχία Θεού» [7]. Τέλος η ομολογία της πίστεως δεν είναι κάποια τυπική έκφραση, αλλά πηγάζει από την σιωπή της καρδίας: «καρδία γάρ πιστεύεται εις δικαιοσύνην, στόματι δε ομολογείται εις σωτηρίαν» [8].
Σε τελική λοιπόν ανάλυση η σιωπή δεν αποτελεί αντίθεση προς τον λόγο, αλλά πηγή του λόγου. Ο μεστός λόγος γεννιέται από την σιωπή, από την περιοχή που βρίσκεται πριν από την γλώσσα και τις λέξεις. Και η σιωπή ενισχύει και βαθαίνει τον λόγο, φανερώνει πράγματα που δυσκολεύεται η αδυνατεί αυτός να διατυπώσει.
Ο ίδιος ο Χριστός έδωσε το παράδειγμα της σιωπής. Με την σιωπή του μπροστά στον Αρχιερέα και τον Πιλάτο κατέθεσε την πιο εύγλωττη μαρτυρία για την θεϊκή αποστολή του [9]. Μίλησε ως δούλος του Θεού και ως Σωτήρας των ανθρώπων με την παρουσία και την σιωπή του υποστασίασε τον λόγο των προφητών του: «Ώς πρόβατον επί σφαγήν ήχθη και ως αμνός εναντίον του κείροντος αυτόν άφωνος, ούτως ουκ ανοίγει το στόμα αύτού» [10].
Η απάντηση που δίνεται με την σιωπή μπορεί να φανερώνει περιφρόνηση γι' αυτόν προς τον όποιο απευθύνεται. Και αυτό γίνεται εύκολα φανερό από την στάση αυτού που σιωπά. Αλλά και αντιθέτως μπορεί να δείχνει σεβασμό προς την ελευθερία του άλλου, πράγμα που γίνεται επίσης αβίαστα κατανοητό. Όταν η απάντηση δεν προσδιορίζεται με την ακρίβεια των λέξεων, αλλά προσφέρεται με την ασάφεια της σιωπής, αφήνει στην ελευθερία και το φιλότιμο του άλλου μεγάλα περιθώρια για την ερμηνεία της.
Η σιωπή σε προσβλητικές η υβριστικές προκλήσεις σταματάει το κακό και εμποδίζει την περαιτέρω επέκταση του. Αυτή η σιωπή δεν φανερώνει ασφαλώς ατολμία, αλλά τόλμη μεγαλύτερη από εκείνη που απαιτεί η δυναμική αντίδραση. Η πρόκληση είναι φυσικό να ερεθίζει τον άνθρωπο και να ενεργοποιεί την αυτοάμυνα και αύτοϋπεράσπισή του. Έτσι η προσφυγή στον λόγο γίνεται ευνόητη και η χρήση του αυτονόητη η και αυτόματη. Ιδιαίτερη δύναμη στην περίπτωση αυτή δεν χρειάζεται η επιλογή του λόγου αλλά της σιωπής. και η επιλογή αυτή δεν είναι δυνατή χωρίς αυτοσυγκράτηση, ταπείνωση και υπομονή.
Ό άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος μετά την παραίτηση του από τον θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως και την επιστροφή στην Αριανζό άσκησε σιωπή καθ' όλη την διάρκεια της Μ. Τεσσαρακοστής. Συνέθετε όμως ποιήματα και δεχόταν επισκέψεις, χωρίς εκείνος να μιλάει [11]. Συδυάζοντας μάλιστα την άσκηση του αυτή με την τεσσαρακονθήμερη νηστεία έγραφε: «Χριστώ συνενέκρωσα την γλώσσαν, ηνίκα ενήστευον, και αναστάντι συνήγειρα. Τούτο μοι της σιωπής το μυστήριον, ίνα, ώσπερ έθυσα νουν ανεκλάλητον, ούτω θύσω και λόγον κεκαθαρμένον» [12].
Επειδή όμως ο άγιος κατηγορήθηκε από ορισμένους για την σιωπή του, επικαλούμενος το χωρίο του Έκκλησιαστού, «καιρός παντί πράγματι» [13], γράφει: «Έθέμην φυλακήν τω στόματί μου, [14] ηνίκα καιρός, και ιδού τα χείλη μου ού μη κωλύσω, [15] επειδή τούτου καιρός» [16]. η σιωπή και η ομιλία δεν επιλέχθηκαν αυθαίρετα αλλά περιπτωτικά. Ο άγιος έζησε την σιωπή του ως διπλή θυσία: θυσίασε τον νού του στον Νού Πατέρα, και τον λόγο του στον Θεό Λόγο. Με τον τρόπο αυτόν μπόρεσε να έχει εύλογη σιωπή και ένθεο λόγο. [18]
Η διάκριση και η κατάλληλη χρήση του καιρού της σιωπής και του λόγου στην καθημερινή ζωή είναι σπουδαία αρετή. Η σιωπή μεστώνει τον λόγο, αλλά και ο λόγος σκιαγραφεί το περιεχόμενο της σιωπής. Πάντοτε όμως ο προφορικός λόγος περιορίζει τον ενδιάθετο λόγο που περιέχεται στην σιωπή. Ποτέ δεν μπορεί να τον περιλάβει και να τον εκφράσει απόλυτα. Γι' αυτό η σιωπή είναι συχνά σε θέση να εκφράσει περισσότερα από όσα ο λόγος.
Ό λόγος διατυπώνεται με λέξεις και περιορίζεται εκ των πραγμάτων στις λέξεις. Και ο περιορισμός αυτός μπορεί να είναι ασφυκτικός. Η σιωπή όμως μένει έξω από τον περιορισμό των λέξεων. Μπορεί να έχει απεριόριστο περιεχόμενο και απύθμενο βάθος. Ετσι δεν είναι μόνο δοχείο, αλλά ως ένα βαθμό και πομπός ανωτέρων νοημάτων και βιωμάτων.
Αυτό ισχύει ιδιαίτερα στον χώρο της θεολογίας. Είναι χαρακτηριστική η ακόλουθη επισήμανση των Αρεοπαγιτικών κειμένων: «Όσο ανεβαίνουμε προς τα επάνω, τόσο περιστέλλονται οι λόγοι...και όταν εισδύουμε στον υπέρνοο γνόφο, δεν βρίσκουμε πλέον βραχυλογία, αλλά πλήρη αδυναμία εκφράσεως και νοήσεως» [19]. Εισδύουμε στον χώρο του ανέκφραστου μυστηρίου και της θείας ησυχίας. Και η ακρόαση αυτής της ησυχίας είναι υπέρτερη αλλά και δυσχερέστερη από την ακρόαση του λόγου. Μόνο οποίος έχει πραγματικά μέσα του τον λόγο του Θεού μπορεί να ακούσει και την ησυχία του [20].
Εκτός από τον χρήσιμο και εύστοχο λόγο, υπάρχει και ο «αργός λόγος», δηλαδή ο άστοχος η περιττός. Ο λόγος αυτός, που φανερώνει άδιακρισία και εσωτερική ακαταστασία, παρασύρει τον άνθρωπο στην φλυαρία και καλλιεργεί την κενοδοξία. Για κάθε τέτοιον λόγο θα λογοδοτήσει ο άνθρωπος κατά την ημέρα της Κρίσεως [21]. Το ίδιο ισχύει για τον κακό λόγο, που παρασύρει στην κακία.
Απόφθεγμα του άγιου Αρσενίου, που ανάγεται και στον αρχαίο Σιμωνίδη, λέει: «συχνά μετάνοιωσα γιατί μίλησα, ποτέ όμως γιατί σιώπησα» [22].Ή σιωπή είναι η περιοχή, μέσα στην όποια διατηρείται ο λόγος ως ένδιάθετος. Είναι η μήτρα μέσα στην οποία μορφοποιείται- ο χώρος από τον όποιο εκπορεύεται και από τον όποιο εκφέρεται ως λόγος προφορικός η και γραπτός. Έτσι η σιωπή συνδέεται άρρηκτα με τον λόγο. Συνυφαίνεται με την φύση του και με την μορφή του. Γι' αυτό χρησιμοποιείται συχνά στην θέση του λόγου, και γίνεται μάλιστα ηχηρότερη από αυτόν.
Αλλά και για την σωστή σύλληψη και κατανόηση του λόγου απαραίτητη είναι η σιωπή. το ύψιστο πρότυπο στην περίπτωση αυτήν είναι το πρόσωπο της Παναγίας. Με απόλυτη υπακοή στο θέλημα του Θεού και μετά από μακρά περίοδο σιωπής συνέλαβε τον ίδιο τον Θεό Λόγο, με σιωπή τον κυοφόρησε, μένοντας μάιστα έκτεθημένη σε έσχατο κίνδυνο, και ακολούθως, όταν γέννησε
τον Χριστό, διατηρούσε όλα τα θαυμαστά γεγονότα που συνδέονταν με το πρόσωπο του σιωπηρά μέσα στην καρδιά της [23]. Κατά την επιγραμματική μάλιστα διατύπωση του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, η Παρθένος «μόνη απάντων εξ ούτω πάνυ παιδός υπερφυώς υσυχάσασα, μόνη πάντων θεάνθρωπον Λόγον απειράνδρως εκυοφόρησεν» [24].
Αυτονόητο βέβαια είναι ότι η σιωπή και η ησυχία δεν εκλαμβάνονται ως νεκρός χρόνος και απραξία, αλλά ως οι κατεξοχήν δροι μέσα για την αυτοσυγκέντρωση του ανθρώπου και την παραμονή του σε κοινωνία με τον Θεό. Χωρίς την σιωπή δεν είναι δυνατή η εσωτερική εργασία, η εύρεση της προσευχής και η γεύση της χάριτος. Αν δεν «σχολάσει» ο άνθρωπος, δεν μπορεί να γνωρίσει τον Θεό.
Σιωπή - 'Υπερβατική ιδιότητα
Η σιωπή φαίνεται να διαθέτει στην φύση της κάποια υπερβατική ιδιότητα. Διατηρείται σε απόσταση από τους περιορισμούς και την ρευστότητα του κόσμου. Μένει ελεύθερη από κοινωνικές δεσμεύσεις. Δεν συμβιβάζεται με φυσικές πιέσεις και καταναγκασμούς. Μπορεί να κινείται πέρα από τον χώρο και τον χρόνο, και έχει κάποια ομοιότητα με την αιωνιότητα και την απειρότητα.
Ο όσιος Ισαάκ ο Σύρος λέει ότι η σιωπή είναι μυστήριο του μέλλοντος αιώνος, ενώ τα λόγια όργανο του κόσμου αύτού [25]. Αλλά και μέσα στον κόσμο αυτόν δεν μπορούν τα λόγια να εκφράσουν όλα τα πράγματα. Περισσότερο μάλιστα δεν μπορούν να εκφράσουν την πνευματική εμπειρία. ο Απόστολος Παύλος καλύπτει με σιωπή τις παραδείσιες εμπειρίες του και αδυνατεί να τις εκφράσει με ανθρώπινα λόγια [26]. Άλλωστε και η σχετική ακόμα ανακοίνωση τέτοιων εμπειριών, όπως παρατηρούν οι θεόπτες Πατέρες, συνεπάγεται συνήθως την απώλεια της παρακλήσεως που προσφέρουν.
Περιττό βέβαια είναι και να σημειωθεί ότι η σιωπή, όπως άλλωστε και η ομιλία, δεν κρίνεται μόνο ως εξωτερική κατάσταση, αλλά θεωρείται πάντοτε σε σχέση με το πρόσωπο που την ασκεί. Αυτό δεν σημαίνει ότι και η σιωπή ως εξωτερική κατάσταση δεν έχει την σπουδαιότητα της, αλλά ότι στερείται νοήματος, όταν δεν συνδέεται με το πρόσωπο και την ζωή του, με τις διαθέσεις και τους σκοπούς του. Και αν αυτό ισχύει γενικά στο ψυχολογικό και το κοινωνικό επίπεδο, πολύ περισσότερο ισχύει στο ηθικό και το πνευματικό. Χαρακτηριστικό είναι το απόφθεγμα του Άββα Ποιμένος που λέει: Μπορεί κάποιος άνθρωπος να φαίνεται ότι σιωπά, αλλά η καρδιά του να κατακρίνει τους άλλους· αυτός πάντοτε μιλάει. και άλλος να μιλάει από το πρωΐ ως το βράδυ και να διατηρεί σιωπή, δηλαδή να μην λέει τίποτε που να μην ωφελεί [27].
Ώς εξωτερική κατάσταση η σιωπή συμβάλλει στην αυτοσυγκέντρωση του ανθρώπου. Τον προστατεύει από εξωτερικά ερεθίσματα και επιτρέπει την απερίσπαστη ενασχόληση με τον εαυτό του. το ίδιο κάνει και το σκοτάδι. η πρώτη περιορίζει την διάχυση του νού, ενώ το δεύτερο την διάχυση των αισθήσεων. Ούτε όμως η σιωπή ούτε το σκοτάδι βοηθούν καθεαυτό τον άνθρωπο. Γιά φορά και αποκρουστικά. Η θετική συμβολή τους συνδυάζεται με την προσπάθεια του ανθρώπου να επιστρέψει στον εαυτό του, να συγκεντρωθεί στην καρδιά του και να ανοιχθεί προς τον Θεό.
Η ποιότητα λοιπόν της σιωπής δεν προσδιορίζεται αντικειμενικά, αλλά από τον σκοπό που υπηρετεί. Ειδικότερα προσδιορίζεται από την σχέση της με το θέλημα του Θεού. Όταν συνδυάζεται με την αγάπη, γίνεται παράγοντας αρετής, ενώ όταν συνδυάζεται με το μίσος η την φιλαυτία, γίνεται παράγοντας κακίας. Η σιωπή που τηρείται από αγάπη προς τον Θεό δέχεται την χάρη του, γίνεται θείο δώρο. «Ουκ ίστε, πηλίκον εκ Θεού δώρον η σιωπή και το μη ανάγκην εχειν λόγου παντός», γράφει ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος [28].
Στον χώρο της σιωπής ο νους του ανθρώπου κινείται ελεύθερα, για να προσεγγίσει πράγματα και πρόσωπα αγαπητά. στον χώρο αυτόν γίνεται ευκολότερη και η συνάντηση με τον Θεό. ο φίλος της σιωπής, γράφει ο όσιος 'Ιωάννης ο Σιναΐτης, προσεγγίζει τον Θεό, συνομιλεί μυστικά μαζί του και δέχεται τον φωτισμό του [29].
Η σιωπή αποτελεί κορυφαία μοναχική αρετή, αλλά και άριστο καταφύγιο για τον άνθρωπο που ζει μέσα στον θόρυβο της κοινωνίας και αναζητεί την περισυλλογή και την αυτοσυγκέντρωση. Αυτή προστατεύει τον άνθρωπο από τον κοινωνικό του περίγυρο. Είναι ένα είδος φορητού κελλιού, που μπορεί να τον διατηρεί παντού σε ησυχία. «Έάν ής σιωπητικός», λέει ο Αββάς Ποιμήν, «έξεις ανάπαυσιν εν παντί τόπω ου εάν οίκησης» [30]. για να μπορέσει όμως κάποιος να χρησιμοποιεί την ησυχία ως φορητό κελλί μέσα στον θόρυβο, πρέπει προηγουμένως να ασκηθεί στην τήρηση της και να την έχει κάνει κτήμα του. Πρέπει να έχει σταθερές πνευματικές καταθέσεις στην καρδιά του. Ο Γέροντας Παΐσιος, όταν ταξίδευε με το λεωφορείο, μπορούσε να χρησιμοποιεί τα τραγούδια που άκουε αναγκαστικά εκεί ως ισοκρατήματα στην προσευχή του.
Ο Μ. Βασίλειος υπογραμμίζει την χρησιμότητα της σιωπής για όσους προσέρχονται στην μοναχική ζωή. Η άσκηση της σιωπής, που είναι ένα είδος νηστείας, φανερώνει εγκράτεια και καλλιεργεί το κατάλληλο κλίμα για την αυτοσυγκέντρωση και την σωστή αφομοίωση της παρεχόμενης αγωγής. Γι' αυτό συνιστά για τους εισαγόμενους στον μοναχισμό το «εν σιωπή διάγειν» [31]. Δεν εισηγείται την σιωπή ως καθολική κατάσταση, αλλά την συνδέει με τις περιστάσεις και τα πρόσωπα .
Ή τήρηση όμως της σιωπής δεν εμφανίζεται μόνο ως ασκητικό κατόρθωμα αλλά και ως χαρισματική κατάσταση. Αν μάλιστα δεν προηγηθεί η ασκητική σιωπή, που κατορθώνεται με την βία, δεν γεννιέται η χαρισματική σιωπή, που είναι και η πραγματική [32]. Με την χαρισματική σιωπή διατηρείται αδιάσπαστη η ενότητα του νού και παραμένει αδιατάρακτη η κοινωνία με τον Θεό. Ιδιαίτερη τέλος σπουδαιότητα στην σιωπή απέδιδε πρόσφατα και ο Γέροντας Ιωσήφ ο Ησυχαστής. Ο ίδιος ασκούσε επιμελέστατα την σιωπή, αλλά και συνιστούσε στα πνευματικά του τέκνα πλήρη απομόνωση και σιωπή μετά από το μεσημέρι [33].
Ο μοναχός με την σιωπή συμπληρώνει η εντατικοποιεί την φυγή του από τον κόσμο. Αυξάνει την ησυχία του, ενισχύει την νήψη του, βαθαίνει την επιστροφή στην καρδιά του. Όταν η φυγή από τον κόσμο δεν συνδυάζεται και με σιωπή, δεν είναι πλήρης αλλά συμβατική. Η ομιλία, ακόμα και μέσα στο κοινόβιο, είναι συναναστροφή, συντροφιά. Αυτή άλλωστε είναι και η ετυμολογική σημασία της λέξεως. Αλλά και η συγγραφή βλάπτει την σιωπή και φαλκιδεύει την ησυχία. Αντίθετα η σιωπή, ακόμα και μέσα στον κόσμο, δημιουργεί απόσταση από αυτόν. Γι' αυτό άλλωστε και μόνη της η σιωπή, χωρίς να συνδυάζεται με την τοπική μάκρυνση από τον κόσμο, είναι φυγή από αυτόν: «Ξενιτεία εστί το κρατήσαι άνθρωπον το εαυτού στόμα» [34].
Χαρακτηριστικά παραδείγματα
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του άγιου Ανδρόνικου και της συζύγου του Αθανασίας, που μετά τον αιφνίδιο θάνατο των δύο παιδιών τους ακολούθησαν τον μοναχικό βίο. Αυτοί μετά δώδεκα χρόνια συνέβη να συναντηθούν καθοδόν προς τα Ιεροσόλυμα. Η Αθανασία, που είχε πάρει ανδρικό σχήμα και μετονομάστηκε Αθανάσιος, αναγνώρισε τον Ανδρόνικο, αλλά αυτός δεν την αντιλήφθηκε. Πρότεινε λοιπόν στον Αθανάσιο να βαδίσουν μαζί στο προσκύνημα τους, και εκείνος δέχτηκε υπό τον όρο να προχωρούν με σιωπή, σαν να μην είναι μαζί. Όταν προσκύνησαν και επέστρεψαν στην Αλεξάνδρεια με σιωπή, ρώτησε ο Αθανάσιος τον Ανδρόνικο, αν ήθελε να μείνουν μαζί σε ένα κελλί σιωπώντας, όπως και πριν. Εκείνος συμφώνησε και παρέμειναν έτσι κατά τα επόμενα δώδεκα χρόνια. Τότε απεβίωσε ο Αθανάσιος, και ο Ανδρόνικος πληροφορήθηκε ότι αυτός ήταν η σύζυγος του [35].
Γνωστή εξάλλου είναι και η σιωπή που άσκησε ο όσιος Σάββας ο Νέος επί εικοσαετία, κατά την απουσία του από το Αγιον Ορος και την περιοδεία του ως διά Χριστόν σαλού σε πολλές περιοχές της Μεσογείου. Έλεγε μάλιστα ότι η σιωπή είναι η σπουδαιότερη αρετή για την άσκηση της σαλότητας, και ότι η υπόκριση της σαλότητας δεν είναι τίποτε χωρίς την σιωπή [36]. η τήρηση όμως της σιωπής αυτής είναι αδύνατη χωρίς το αντίβαρο του εσωτερικού πλούτου και της ειρήνης της καρδιάς.
Στον δυτικό μοναχισμό θεσμοποιήθηκε και η ισόβια σιωπή. Μετά τον παραμερισμό του ερημιτισμού από τον κοινοτικό μοναχισμό διαμορφώθηκε ένα είδος εσωτερικευμένου ερημιτισμού, όπου η έρημος υποκαταστάθηκε με την άσκηση της σιωπής μέσα στο πλαίσιο αυστηρής κοινοβιακής ζωής [37]. Έτσι οι μοναχοί τού τάγματος των Τραππιστών δεσμεύονται να τηρούν διαρκή σιωπή
, που διακόπτεται μόνο με την λατρεία και τον μεταξύ τους ιδιότυπο χαιρετισμό.
Η εκούσια σιωπή είναι ένα είδος εκούσιας άκτημοσύνης. Όπως ο ακτήμονας παραιτείται από τα κτήματα του και αναθέτει την μεριμνά του στον Θεό, έτσι και αυτός που σιωπά παραιτείται από τα λόγια του και παραδίδεται στον Θεό. Μέσα στην προοπτική αυτήν ο όσιος Θεόδωρος ο Σαββαΐτης παρατηρεί ότι η ακτημοσύνη και η σιωπή είναι θησαυρός «κεκρυμμενος εν αγρώ της μοναδικής πολιτείας» [38]. Ειδικότερα μάλιστα η σιωπή μπορεί να χαρακτηριστεί ως η πιο δυσκολοκατόρθωτη αρετή, που απαιτεί μακρά και επίπονη άσκηση. και αυτό γίνεται εύκολα αντιληπτό. Τα κτήματα δεν βρίσκονται μέσα μας αλλά γύρω μας. Γι' αυτό μπορούμε ευκολότερα να τα απαρνηθούμε και να τα εγκαταλείψουμε. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο και με τα λόγια. ο Αββάς Αγάθων είχε για τρία ολόκληρα χρόνια λιθάρι μέσα στο στόμα του, προκειμένου να μάθει να σιωπά [39].
Με όσα αναφέρθηκαν έγινε, νομίζουμε φανερό, ότι στην πατερική παράδοση η σιωπή συνδέεται άμεσα με την ησυχία και την προσευχή. Κατά τον όσιο Γρηγόριο τον Σιναΐτη η ησυχία γεννάει την προσευχή, η προσευχή την σιωπή και η σιωπή το πένθος. Αλλά και αντιστρόφως, το πένθος γεννάει την σιωπή, η σιωπή την προσευχή και η προσευχή την ησυχία [40]. Η αλληλογενεσιουργία αυτή φανερώνει την οργανική σχέση και ενότητα της σιωπής με τις άλλες χριστιανικές αρετές. Φανερώνει ακόμα ότι η σιωπή συνυπάρχει, μαζί με όλες τις άλλες αρετές, ως ενιαίος και κορυφαίος καρπός του Πνεύματος.
Σημειώσεις
1.Πραξ.18,9.
2.Ρωμ. 10,9.
3.Τροπάριον Παρακλητικού Κανόνος.
4.Ίω. 1,1.
5.Ιγνατίου 'Αντιοχείας, Προς Μαγνησιείς 8,2.
6.Ρωμ. 16,25.
7.Ίγνατίου 'Αντιοχείας, Προς Έφεσιους 19,1.
8.Ρωμ. 10,10.
9.Βλ. Ματθ. 26, 62-63 και 27,14. Πρβλ. Μάρ. 14, 61.Λουκ.23,9.Ίω.19,9.
10.Ήσ. 53,7.
11.Βλ. Σ. Παπαδοπούλου, Γρηγόριος ο θεολόγος, Αθήνα 1991, σελ. 191.
12.Γρηγορίου Θεολόγου, 'Επιστολή 119, PG 37, 213 BC.
13.Έκκλ. 3,1.
14.Ψαλ.38,2.
15.Ψαλ. 39,10.
16.Γρηγορίου Θεολόγου, 'Επιστολή 118, PG 37, 213Β.
17.Γρηγορίου Θεολόγου, Περί Εαυτού 1,38, PG 37,1329Α.
18.Γρηγορίου Θεολόγου, Επιστολή 111, PG 37, 209Α.
19.Βλ. Διονυσίου 'Αρεοπαγίτου, Περί μυστικής θεολογίας 3, PG 3,1033 Β.
20. 'Ιγνατίου 'Αντιοχείας, Προς Εφεσιους 15,2. 21.Βλ.Ματθ,12,36.
22. 'Αποφθέγματα Πατέρων (Περί του Αββά Αρσενίου 40), PG 65,105 C.
23.Βλ.Λουκ.2,19.
24. Γρηγορίου Παλαμά, Ομιλία 53, 33, Έκδ. Σ. Οικονόμου, Γρηγορίου 'Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης του Παλαμά, Όμιλίαι KB', Αθήναι 1861, σ. 171.
25.Ισαάκ Σύρου, 'Επιστολή 3, Έκδ. Ί Σπετσιέρη, σ. 365.
26.Βλ. Β' Κορ. 12,4.
27.Αποφθέγματα Πατέρων (περί του Άβδα Ποιμένος27),Ρ065,329Α.
28.Γρηγορίου του Θεολόγου, Λόγος 32, 14, PG 36,190BC.
29.Ιωάννου του Σιναΐτου, Κλίμαξ 11, PG 88, 852C.
30.Αποφθέγματα Πατέρων (Περί του Άββά Ποιμένος 84), PG 65, 341C. Βλ. και Th. Spidlik,
La spiritualite de 1' Orient Chretien, Roma 1978, σ. 211-12.
31.Βλ. Μ. Βασιλείου, Οροι κατά πλάτος 13, PG 31,949C.
32.Βλ. Μ. Βασιλείου, Οροι κατ" έπιτομήν 208, PG3U221AB.
33.Γέροντος Ιωσήφ Βατοπαιδινού, ο Γέρων Ιωσήφ ο Ήσυχαστής, Ί.Μ.Μ. Βατοπαιδίου,
Άγιον Ορος.
34.Αποφθέγματα Πατέρων (Περί του Άββά Τιθόη2),ΡG 65,428Β.
35.Βλ. Συναξάριον 9ης 'Οκτωβρίου.
36.Φιλόθεου Κωνσταντινουπόλεως, Βίος Άγιου Σάββα του Νέου σ.25, έκδ. Δ. Τσάμη, Φιλόθεου Κωνσταντινουπόλεως του Κόκκινου, Αγιολογικά Έργα, Α' Θεσσαλονικείς Αγιοι, Θεσσαλονίκη 1985, σ. 209.
37.Βλ. J. Leclerq, «L' eremetisme en Occident jusq' α I' an mil», Le millenaire du Mont Athos, 963-1962, τόμ. Ι, σ. 177.
38.Θεοδώρου 'Εδέσσης, Κεφάλαια ψυχοφελή 39, Φιλοκαλία, τόμ. 1, σ. 310.
39.Γεροντικόν (Περί Άββά Αγάθωνος 15), σ. 13.
40.Γρηγορίου Σιναΐτου, Περί Ησυχίας κεφάλαια 13, Φιλοκαλία, τόμ. 4, σ. 78.
Πηγή: περιοδικό Πεμπτουσία, τεύχος 18, Αυγ – Σεπ 2005
Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον με τον αμαρτωλό
Της σιωπής
Στίχοι: Άλκης Αλκαίος
Μουσική: Σωκράτης Μάλαμας
Πρώτη εκτέλεση: Σωκράτης Μάλαμας
Όποιος ξεχνάει χάνεται
ραγίζει όποιος θυμάται
κι αυτός που παραστράτισε
στις ερημιές κοιμάται
Στα γιορτινά τα μαγαζιά
πολύχρωμες βιτρίνες
είπες πως θα 'ρθεις να με βρεις
δυο χρόνια κι έξι μήνες
Μάθε τη γλώσσα της σιωπής
κι ύστερα έλα να μου πεις
πώς κλίνεται το σ' αγαπώ
πώς βγάζει η έρημος καρπό
Αλλάζουν δρόμοι και μορφές
Οι εποχές αλλάζουν
κι οι από μηχανής θεοί
αμήχανα κοιτάζουν
Aστο παράθυρο ανοικτό
σ' όλες τις καταιγίδες
θα δεις στο φως μιας αστραπής
όσα ποτέ δεν είδες
Μάθε τη γλώσσα της σιωπής
κι ύστερα έλα να μου πεις
πώς κλίνεται το σ' αγαπώ
πώς βγάζει η έρημος καρπό
Στίχοι: Άλκης Αλκαίος
Μουσική: Σωκράτης Μάλαμας
Πρώτη εκτέλεση: Σωκράτης Μάλαμας
Όποιος ξεχνάει χάνεται
ραγίζει όποιος θυμάται
κι αυτός που παραστράτισε
στις ερημιές κοιμάται
Στα γιορτινά τα μαγαζιά
πολύχρωμες βιτρίνες
είπες πως θα 'ρθεις να με βρεις
δυο χρόνια κι έξι μήνες
Μάθε τη γλώσσα της σιωπής
κι ύστερα έλα να μου πεις
πώς κλίνεται το σ' αγαπώ
πώς βγάζει η έρημος καρπό
Αλλάζουν δρόμοι και μορφές
Οι εποχές αλλάζουν
κι οι από μηχανής θεοί
αμήχανα κοιτάζουν
Aστο παράθυρο ανοικτό
σ' όλες τις καταιγίδες
θα δεις στο φως μιας αστραπής
όσα ποτέ δεν είδες
Μάθε τη γλώσσα της σιωπής
κι ύστερα έλα να μου πεις
πώς κλίνεται το σ' αγαπώ
πώς βγάζει η έρημος καρπό
Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον με τον αμαρτωλό
Οι αρετές της ησυχίας είναι τρεις, και πρέπει να τις τηρούμε με ακρίβεια και να εξετάζομε κάθε στιγμή αν βαδίζουμε διαρκώς στη γραμμή τους, μην τυχόν παρασυρόμαστε από την λησμοσύνη και βαδίζομε έξω απʼ αυτές. Και είναι οι εξής: η εγκράτεια, η σιωπή, και η αυτομεμψία, δηλαδή η ταπείνωση. Είναι περιεκτικές αρετές και υποστηρίζουν η μία την άλλη, κι από αυτές γεννιέται η προσευχή και ολοένα αυξάνει.
Αγ. Γρηγόριος ο Σιναϊτης. Φιλοκαλία, Δʼ, σελ. 238.
________________________________________________________________
Είναι ανάγκη να επαγρυπνούμε ώστε να μη κρίνουμε κανέναν
1. Κάποιοι αδελφοί από τη Σκήτη (Σκήτη: Τόπος μοναχικών οικισμών βορειοδυτικά του Καΐρου) ξεκίνησαν να επισκεφθούν τον αββά Αντώνιο.Μπήκαν λοιπόν σʼένα καράβι για να πάνε και σʼαυτό βρήκαν έναν άλλο Γέροντα, που ήθελε κι αυτός να πάει εκεί. Δεν τον γνώριζαν όμως αυτόν οι αδελφοί. Καθισμένοι λοιπόν μέσα στο καράβι ανέφεραν μεταξύ τους αποφθέγματα Πατέρων (Είναι η αρχαιότερη μαρτυρία περί προφορικής χρήσεως Αποφθεγμάτων των Πατέρων. Έχουμε δηλαδή ένα προδρομικό στάδιο προς την γραπτή συλλογή που ακολούθησε αργότερα) ή ρητά από την Γραφή και από ανάμεσα για το εργόχειρό τους. Ο Γέροντας έμενε εντελώς σιωπηλός .Σαν βγήκαν στο λιμάνι παρατήρησαν ότι και ο Γέροντας πήγαινε προς τον Αββά Αντώνιο.
Κι όταν έφτασαν εκεί τους είπε ο αββάς Αντώνιος:«Καλή συνοδία βρήκατε τον Γέροντα αυτόν». Στον Γέροντα είπε: «Καλούς αδελφούς είχες μαζί σου,αββά» και ο Γέροντας του απαντά:«Καλοί βέβαια είναι, αλλά η αυλή τους δεν έχει πόρτα και όποιος θέλει μπαίνει στον στάβλο και λύνει το γαϊδούρι». Αυτό το είπε γιατί ότι ερχόταν στο στόμα τους, το έλεγαν.
12. Επισκέφθηκε κάποιος από τους Γέροντες τον αββά Αχιλλά και τον είδε να φτύνει αίμα από το στόμα του και τον ρωτάει: «Τι είναι αυτό,πάτερ;» Αποκρίθηκε ο Γέροντας: «Είναι λόγος αδελφού που με λύπησε και αγωνίστηκα να μην το ανακοινώσω. Παρακάλεσα τον Θεό να με απαλλάξει απʼαυτό (Δηλαδή από την θύμηση των λόγων του αδελφού) και έγινε ο λόγος αίμα στο στόμα μου και τον έφτυσα. Έτσι βρήκα την ανάπαυσή μου και λησμόνησα τη λύπη μου ».
20. Έστειλε κάποτε ο Επιφάνιος, ο επίσκοπος Κύπρου ,μήνυμα στον αββά Ιλαρίωνα και τον παρακαλούσε: «Έλα να δούμε ο ένας τον άλλον ,πριν αποχωρήσουμε από το σώμα». Πράγματι πήγε ο αββάς και χάρηκαν που βρέθηκαν .Την ώρα που έτρωγαν, έφεραν στο τραπέζι πτηνό. Το πήρε ο Επίσκοπος και το πρόσφερε στον αββά Ιλαρίωνα. Του λεέι τότε ο Γέροντας: «Συγχώρεσέ με, από τότε που πήρα το σχήμα δεν έφαγα σφαχτό». Ο Επίσκοπος αποκρίνεται: «Εγώ από τότε που πήρα το σχήμα, δεν άφησα κανέναν να κοιμηθεί έχοντας κάτι εναντίον μου, ούτε εγώ κοιμήθηκα έχοντας κάτι εναντίον κάποιου άλλου». Του λέει τότε ο Γέροντας: «Συγχώρα με ,ο δικός σου τρόπος ζωής είναι ανώτερος απʼτον δικό μου».
24. Είπε ο αββάς Ησαϊας: «Τη σιωπή να την αγαπάς περισσότερο από το λόγο, γιατί η σιωπή φέρνει θησαυρό ,ενώ η ομιλία τον διασκορπίζει».
32. Κάποιος αδελφός ρώτησε τον αββά Ισίδωρο, τον πρεσβύτερο της Σκήτης: «Γιατί οι δαίμονες σε φοβούνται τόσο πολύ;» Του απαντά ο Γέροντας: «Από την ώρα που έγινα μοναχός προσπαθώ να μην επιτρέπω την οργή να ανέβει στο στόμα μου (Πρβλ.Ψαλμ. 149, 6.)».
33. Έλεγε πάλι ότι τριάντα χρόνια έχει από τότε που αντιλαμβάνεται την παρουσία της αμαρτίας στη σκέψη του, ποτέ όμως δεν έδωσε τη συγκατάθεσή του ούτε σε επιθυμία ούτε σε οργή.
44. Είπε ο αββάς Μακάριος:«Εάν επιπλήττοντας κάποιον, αισθανθείς μέσα σου να κινείται οργή, ικανοποιείς δικό σου πάθος και δεν σε υποχρεώνει κανείς να χάσεις τον εαυτό σου, για να σώσεις άλλους».
54. Είπε πάλι (ο αββάς Ποιμήν):«Εάν ο άνθρωπος θα θυμάται το ρητό της Γραφής ότι τα λόγια σου θα σε δικαιώσουν και τα λόγια σου θα σε καταδικάσουν (Ματθ. 12,37), θα προτιμάει μάλλον να σιωπά».
55.Είπε ακόμη ο Γέροντας ότι ένας αδελφός ρώτησε τον αββά Παμβώ εάν είναι καλό να επαινούμε τον πλησίον και του απάντησε: «Καλύτερη είναι η σιωπή».
84. Ένας αδελφός ρώτησε τον αββά Τιθόη: «Πώς να περιφρουρήσω την καρδιά μου;» Κι ο Γέροντας του λέει: «Πώς να φυλάξουμε την καρδιά μας, όταν είναι ανοικτές η γλώσσα και η κοιλιά μας;»
87. Είπε πάλι: «Εκείνος που δεν κυριαρχεί στη γλώσσα του σε ώρα οργής, αυτός ούτε στα πάθη του θα κυριαρχήσει ποτέ».
88. Είπε ακόμη:«Προτιμότερο είναι να τρώει κανείς κρέας και να πίνει κρασί, παρά να τρώει τις σάρκες των αδελφών του με την καταλαλιά».
89. Είπε ο ίδιος: «Το φίδι με όσα ψιθύρισε έβγαλε την Εύα από τον Παράδεισο (Γεν.3, 1-5). Μʼαυτό λοιπόν μοιάζει κι εκείνος που φλυαρεί κατά του πλησίον. Γιατί και την ψυχή αυτού που ακούει την οδηγεί στην καταστροφή και τη δική του τη διακινδυνεύει.»
Είναι ανάγκη να επαγρυπνούμε ώστε να μη κρίνουμε κανέναν
4. Ο αββάς Αντώνιος προφήτευσε στον αββά Αμωνά και είπε: «Θα προκόψεις στον φόβο του Θεού». Τον έβγαλε έξω από το κελί, του έδειξε μια πέτρα και του είπε: «Βρίσε την πέτρα και κτύπησέ την».Και το ʼκανε. Τον ρωτάει ο αββάς Αντώνιος: «Μήπως μίλησε η πέτρα;» «Όχι» απάντησε εκείνος . «Και συ―του είπε ο αββάς Αντώνιος―πρόκειται να φθάσεις σʼαυτό το μέτρο» όπως και έγινε .Πρόκοψε ο αββάς Αμμωνάς τόσο πολύ ,ώστε από πολύ αγαθότητα να μη διακρίνει την κακία. Παράδειγμα χαρακτηριστικό είναι το εξής: Όταν έγινε ο ίδιος επίσκοπος, του έφεραν μια κοπέλα έγκυο και του λένε: «Τιμώρησέ την».Κι εκείνος σταύρωσε την κοιλιά της και παρήγγειλε να της δώσουν δύο σεντόνια λέγοντας: «Μη τυχόν πάνω στη γέννα πεθάνει αυτή ή το βρέφος και δεν βρει τα απαραίτητα για την κηδεία». Του λένε τότε οι κατήγοροί της: «Γιατί το ʼκανες αυτό; Βαλʼτης κανόνα». Κι εκείνος είπε : «Αδελφοί, βλέπετε ότι κινδυνεύει να πεθάνει, τι μπορώ εγώ να κάνω;» Και την άφησε να φύγει. Ποτέ δεν τόλμησε ο Γέροντας να καταδικάσει άνθρωπο.
5. Πήγε κάποτε ο αββάς Αμμωνάς σε κάποιον τόπο για να γευματίσει. Εκεί κοντά ήταν κι ένας αδελφός που είχε κακή φήμη. Συνέβη μάλιστα να πάει και να μπει στο κελί του αδελφού η γυναίκα για την οποία τον κακολογούσαν. Οι κάτοικοι της περιοχής μόλις το έμαθαν, ξεσηκώθηκαν και πήραν την απόφαση να διώξουν τον μοναχό από το κελί. Όταν πληροφορήθηκαν ότι ο επίσκοπος Αμμωνάς βρισκόταν στην περιοχή τους ,πήγαν και τον παρακάλεσαν να πάει μαζί τους. Σαν τα έμαθε αυτά ο αδελφός, πήρε τη γυναίκα και την έκρυψε μέσα σʼένα μεγάλο πιθάρι. Κετέφθασε το πλήθος και ο αββάς Αμμωνάς αντιλήφθηκε τι συνέβη αλλά χάριν του Θεού σκέπασε το γεγονός. Μπήκε λοιπόν στο κελί του αδελφού, κάθισε πάνω στο πιθάρι και διέταξε να ερευνήσουν το κελί. Όταν όμως έψαξαν και δεν βρήκαν τη γυναίκα, τους είπε ο αββάς Αμμωνάς: «Τι συμβαίνει λοιπόν; Ο Θεός να σας συγχωρήσει». Και αφού προσευχήθηκε, απομάκρυνε τον κόσμο. Έπιασε τότε από το χέρι τον αδελφό και του είπε: «Πρόσεχε την ψυχή σου, αδελφέ».Και με τον λόγο αυτόν έφυγε.
6. Έναν αδελφό που είχε πέσει σε κάποιο αμάρτημα, τον απομάκρυνε ο πρεσβύτερος από την εκκλησία. Σηκώθηκε τότε ο αββάς Βησσαρίων και βγήκε μαζί του λέγοντας: «Κι εγώ αμαρτωλός είμαι».
Αποσπάσματα απο το Μεγα γεροντικο
Αγ. Γρηγόριος ο Σιναϊτης. Φιλοκαλία, Δʼ, σελ. 238.
________________________________________________________________
Είναι ανάγκη να επαγρυπνούμε ώστε να μη κρίνουμε κανέναν
1. Κάποιοι αδελφοί από τη Σκήτη (Σκήτη: Τόπος μοναχικών οικισμών βορειοδυτικά του Καΐρου) ξεκίνησαν να επισκεφθούν τον αββά Αντώνιο.Μπήκαν λοιπόν σʼένα καράβι για να πάνε και σʼαυτό βρήκαν έναν άλλο Γέροντα, που ήθελε κι αυτός να πάει εκεί. Δεν τον γνώριζαν όμως αυτόν οι αδελφοί. Καθισμένοι λοιπόν μέσα στο καράβι ανέφεραν μεταξύ τους αποφθέγματα Πατέρων (Είναι η αρχαιότερη μαρτυρία περί προφορικής χρήσεως Αποφθεγμάτων των Πατέρων. Έχουμε δηλαδή ένα προδρομικό στάδιο προς την γραπτή συλλογή που ακολούθησε αργότερα) ή ρητά από την Γραφή και από ανάμεσα για το εργόχειρό τους. Ο Γέροντας έμενε εντελώς σιωπηλός .Σαν βγήκαν στο λιμάνι παρατήρησαν ότι και ο Γέροντας πήγαινε προς τον Αββά Αντώνιο.
Κι όταν έφτασαν εκεί τους είπε ο αββάς Αντώνιος:«Καλή συνοδία βρήκατε τον Γέροντα αυτόν». Στον Γέροντα είπε: «Καλούς αδελφούς είχες μαζί σου,αββά» και ο Γέροντας του απαντά:«Καλοί βέβαια είναι, αλλά η αυλή τους δεν έχει πόρτα και όποιος θέλει μπαίνει στον στάβλο και λύνει το γαϊδούρι». Αυτό το είπε γιατί ότι ερχόταν στο στόμα τους, το έλεγαν.
12. Επισκέφθηκε κάποιος από τους Γέροντες τον αββά Αχιλλά και τον είδε να φτύνει αίμα από το στόμα του και τον ρωτάει: «Τι είναι αυτό,πάτερ;» Αποκρίθηκε ο Γέροντας: «Είναι λόγος αδελφού που με λύπησε και αγωνίστηκα να μην το ανακοινώσω. Παρακάλεσα τον Θεό να με απαλλάξει απʼαυτό (Δηλαδή από την θύμηση των λόγων του αδελφού) και έγινε ο λόγος αίμα στο στόμα μου και τον έφτυσα. Έτσι βρήκα την ανάπαυσή μου και λησμόνησα τη λύπη μου ».
20. Έστειλε κάποτε ο Επιφάνιος, ο επίσκοπος Κύπρου ,μήνυμα στον αββά Ιλαρίωνα και τον παρακαλούσε: «Έλα να δούμε ο ένας τον άλλον ,πριν αποχωρήσουμε από το σώμα». Πράγματι πήγε ο αββάς και χάρηκαν που βρέθηκαν .Την ώρα που έτρωγαν, έφεραν στο τραπέζι πτηνό. Το πήρε ο Επίσκοπος και το πρόσφερε στον αββά Ιλαρίωνα. Του λεέι τότε ο Γέροντας: «Συγχώρεσέ με, από τότε που πήρα το σχήμα δεν έφαγα σφαχτό». Ο Επίσκοπος αποκρίνεται: «Εγώ από τότε που πήρα το σχήμα, δεν άφησα κανέναν να κοιμηθεί έχοντας κάτι εναντίον μου, ούτε εγώ κοιμήθηκα έχοντας κάτι εναντίον κάποιου άλλου». Του λέει τότε ο Γέροντας: «Συγχώρα με ,ο δικός σου τρόπος ζωής είναι ανώτερος απʼτον δικό μου».
24. Είπε ο αββάς Ησαϊας: «Τη σιωπή να την αγαπάς περισσότερο από το λόγο, γιατί η σιωπή φέρνει θησαυρό ,ενώ η ομιλία τον διασκορπίζει».
32. Κάποιος αδελφός ρώτησε τον αββά Ισίδωρο, τον πρεσβύτερο της Σκήτης: «Γιατί οι δαίμονες σε φοβούνται τόσο πολύ;» Του απαντά ο Γέροντας: «Από την ώρα που έγινα μοναχός προσπαθώ να μην επιτρέπω την οργή να ανέβει στο στόμα μου (Πρβλ.Ψαλμ. 149, 6.)».
33. Έλεγε πάλι ότι τριάντα χρόνια έχει από τότε που αντιλαμβάνεται την παρουσία της αμαρτίας στη σκέψη του, ποτέ όμως δεν έδωσε τη συγκατάθεσή του ούτε σε επιθυμία ούτε σε οργή.
44. Είπε ο αββάς Μακάριος:«Εάν επιπλήττοντας κάποιον, αισθανθείς μέσα σου να κινείται οργή, ικανοποιείς δικό σου πάθος και δεν σε υποχρεώνει κανείς να χάσεις τον εαυτό σου, για να σώσεις άλλους».
54. Είπε πάλι (ο αββάς Ποιμήν):«Εάν ο άνθρωπος θα θυμάται το ρητό της Γραφής ότι τα λόγια σου θα σε δικαιώσουν και τα λόγια σου θα σε καταδικάσουν (Ματθ. 12,37), θα προτιμάει μάλλον να σιωπά».
55.Είπε ακόμη ο Γέροντας ότι ένας αδελφός ρώτησε τον αββά Παμβώ εάν είναι καλό να επαινούμε τον πλησίον και του απάντησε: «Καλύτερη είναι η σιωπή».
84. Ένας αδελφός ρώτησε τον αββά Τιθόη: «Πώς να περιφρουρήσω την καρδιά μου;» Κι ο Γέροντας του λέει: «Πώς να φυλάξουμε την καρδιά μας, όταν είναι ανοικτές η γλώσσα και η κοιλιά μας;»
87. Είπε πάλι: «Εκείνος που δεν κυριαρχεί στη γλώσσα του σε ώρα οργής, αυτός ούτε στα πάθη του θα κυριαρχήσει ποτέ».
88. Είπε ακόμη:«Προτιμότερο είναι να τρώει κανείς κρέας και να πίνει κρασί, παρά να τρώει τις σάρκες των αδελφών του με την καταλαλιά».
89. Είπε ο ίδιος: «Το φίδι με όσα ψιθύρισε έβγαλε την Εύα από τον Παράδεισο (Γεν.3, 1-5). Μʼαυτό λοιπόν μοιάζει κι εκείνος που φλυαρεί κατά του πλησίον. Γιατί και την ψυχή αυτού που ακούει την οδηγεί στην καταστροφή και τη δική του τη διακινδυνεύει.»
Είναι ανάγκη να επαγρυπνούμε ώστε να μη κρίνουμε κανέναν
4. Ο αββάς Αντώνιος προφήτευσε στον αββά Αμωνά και είπε: «Θα προκόψεις στον φόβο του Θεού». Τον έβγαλε έξω από το κελί, του έδειξε μια πέτρα και του είπε: «Βρίσε την πέτρα και κτύπησέ την».Και το ʼκανε. Τον ρωτάει ο αββάς Αντώνιος: «Μήπως μίλησε η πέτρα;» «Όχι» απάντησε εκείνος . «Και συ―του είπε ο αββάς Αντώνιος―πρόκειται να φθάσεις σʼαυτό το μέτρο» όπως και έγινε .Πρόκοψε ο αββάς Αμμωνάς τόσο πολύ ,ώστε από πολύ αγαθότητα να μη διακρίνει την κακία. Παράδειγμα χαρακτηριστικό είναι το εξής: Όταν έγινε ο ίδιος επίσκοπος, του έφεραν μια κοπέλα έγκυο και του λένε: «Τιμώρησέ την».Κι εκείνος σταύρωσε την κοιλιά της και παρήγγειλε να της δώσουν δύο σεντόνια λέγοντας: «Μη τυχόν πάνω στη γέννα πεθάνει αυτή ή το βρέφος και δεν βρει τα απαραίτητα για την κηδεία». Του λένε τότε οι κατήγοροί της: «Γιατί το ʼκανες αυτό; Βαλʼτης κανόνα». Κι εκείνος είπε : «Αδελφοί, βλέπετε ότι κινδυνεύει να πεθάνει, τι μπορώ εγώ να κάνω;» Και την άφησε να φύγει. Ποτέ δεν τόλμησε ο Γέροντας να καταδικάσει άνθρωπο.
5. Πήγε κάποτε ο αββάς Αμμωνάς σε κάποιον τόπο για να γευματίσει. Εκεί κοντά ήταν κι ένας αδελφός που είχε κακή φήμη. Συνέβη μάλιστα να πάει και να μπει στο κελί του αδελφού η γυναίκα για την οποία τον κακολογούσαν. Οι κάτοικοι της περιοχής μόλις το έμαθαν, ξεσηκώθηκαν και πήραν την απόφαση να διώξουν τον μοναχό από το κελί. Όταν πληροφορήθηκαν ότι ο επίσκοπος Αμμωνάς βρισκόταν στην περιοχή τους ,πήγαν και τον παρακάλεσαν να πάει μαζί τους. Σαν τα έμαθε αυτά ο αδελφός, πήρε τη γυναίκα και την έκρυψε μέσα σʼένα μεγάλο πιθάρι. Κετέφθασε το πλήθος και ο αββάς Αμμωνάς αντιλήφθηκε τι συνέβη αλλά χάριν του Θεού σκέπασε το γεγονός. Μπήκε λοιπόν στο κελί του αδελφού, κάθισε πάνω στο πιθάρι και διέταξε να ερευνήσουν το κελί. Όταν όμως έψαξαν και δεν βρήκαν τη γυναίκα, τους είπε ο αββάς Αμμωνάς: «Τι συμβαίνει λοιπόν; Ο Θεός να σας συγχωρήσει». Και αφού προσευχήθηκε, απομάκρυνε τον κόσμο. Έπιασε τότε από το χέρι τον αδελφό και του είπε: «Πρόσεχε την ψυχή σου, αδελφέ».Και με τον λόγο αυτόν έφυγε.
6. Έναν αδελφό που είχε πέσει σε κάποιο αμάρτημα, τον απομάκρυνε ο πρεσβύτερος από την εκκλησία. Σηκώθηκε τότε ο αββάς Βησσαρίων και βγήκε μαζί του λέγοντας: «Κι εγώ αμαρτωλός είμαι».
Αποσπάσματα απο το Μεγα γεροντικο
Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον με τον αμαρτωλό
7. Είπε ο αββάς Ηλίας: «Είδα εγώ κάποιον να βάζει κάτω από τη μασχάλη ένα δοχείο κρασί και για να καταισχύνω τους δαίμονες ότι ήταν εντύπωση πλανερή (και όχι πραγματική), λέω στον αδελφό: «Κάνε αγάπη και σήκωσέ το μου αυτό. Και μόλις σήκωσε το επανωφόρι του, αποδείχθηκε ότι δεν υπήρχε τίποτε κάτω από τη μασχάλη του. Αυτό το ανέφερα με την έννοια ότι και με τα ίδια σας τα μάτια αν δείτε κάτι ή ακούσετε κάτι, μην το πιστέψετε. Πολύ περισσότερο να προσέχετε τους λογισμούς, τις σκέψεις και τα νοήματα, γνωρίζοντας ότι οι δαίμονες τα σπέρνουν αυτά στην ψυχή για να τη διαστρέψουν, ώστε να σκέφτεται αυτά που την βλάπτουν και για να απομακρύνουν τον νού από τις αμαρτίες μας και από τον Θεό».
10. Ήλθε κάποτε ένα παιδί δαιμονισμένο, για να θεραπευθεί και επισκέφθηκε κάποιον αδελφό από ένα κοινόβιο της Αιγύπτου. Βγαίνει ο Γέροντας έξω και βλέπει τον αδελφό να αμαρτάνει με το παιδί και δεν τον ήλεγξε λέγοντας: «Εφόσον ο Θεός που τον έπλασε τον βλέπει και δεν τον καίει, ποιος είμαι εγώ, για να τον ελέγξω;»
13. Έλεγαν για τον αββά Μακάριο τον Μεγάλο ότι είχε γίνει, όπως λέει η Γραφή, θεός επίγειος (Ιω.10, 34). Γιατί όπως ακριβώς ο Θεός σκεπάζει τον κόσμο, έτσι και ο αββάς Μακάριος σκέπαζε τα ελαττώματα που έβλεπε στους άλλους, σαν να μη τα έβλεπε και εκείνα που άκουε σαν να μην τα άκουε .
14. Κάποιος αδελφός της Σκήτης έσφαλε. Έγινε συγκέντρωση στην οποία κάλεσαν τον αββά Μωυσή αλλʼαυτός δεν θέλησε να πάει. Του παρήγγειλε τότε ο πρεσβύτερος: «Έλα, γιατί σε περιμένουν όλοι». Κι εκείνος σηκώθηκε και πήγε κρατώντας στην πλάτη ένα καλάθι τρύπιο που το γέμισε με άμμο. Οι Πατέρες που βγήκαν να τον προϋπαντήσουν του λένε: «Τι είναι αυτό, πάτερ;» «Οι αμαρτίες μου―απαντά ο Γέροντας―που κυλούν και πέφτουν πίσω μου και δεν τις βλέπω και ήλθα εγώ σήμερα να κρίνω τα σφάλματα άλλου». Όταν τʼάκουσαν αυτά οι Πατέρες, δεν είπαν τίποτε εναντίον του αδελφού αλλά τον συγχώρεσαν .
16. Είπε επίσης: «Όλος ο αγώνας πρέπει να αποβλέπει στο να μην κρίνουμε τον πλησίον. Γιατί όταν το χέρι του Κυρίου φόνευσε όλα τα πρωτότοκα στη χώρα της Αιγύπτου, δεν έμεινε σπίτι που να μην είχε νεκρό (Έξ. 12,29-30)». Τον ρωτάει ο αδελφός: «Τι σημαίνουν τα λόγια αυτά;» «Σημαίνουν―είπε ο Γέροντας―ότι, εάν όλα εκείνα που μας εμποδίζουν μας αφήσουν να δούμε τις αμαρτίες μας, δεν θα βλέπουμε τις αμαρτίες του πλησίον. Άλλωστε είναι ανοησία, ενώ εχει δικό του νεκρό ο άνθρωπος, να τον αφήσει και να πάει να κλάψει το νεκρό του πλησίον.
Και το να πεθάνεις έναντι του πλησίον σημαίνει να έχεις μπροστά σου τη δική σου αμαρτία και να μην έχεις μέριμνα για κανένα άνθρωπο ότι αυτός είναι καλός ή εκείνος είναι κακός. Μην κάνεις κακό σε κανένα άνθρωπο, ούτε να σκέφτεσαι πονηρά για κανένα. Μην εξευτελίσεις κάποιον που κάνει το κακό αλλά και να μην συμφωνήσεις μʼεκείνον που κάνει κακό στον πλησίον ούτε να χαίρεσαι μʼαυτόν που βλάπτει τον πλησίον. Αυτό σημαίνει το να είμαστε νεκροί έναντι του πλησίον.
Μην κατηγορείς κανένα· να λες: Ο Θεός γνωρίζει τον καθένα και να μη συμφωνείς μʼαυτόν που κατηγορεί· να μη χαίρεσαι που κατηγορεί αλλά ούτε και να τον μισείς. Αυτό είναι το νόημα του να μην κρίνουμε.
Μην εχθρεύεσαι κανέναν άνθρωπο· και να μην κρατήσεις έχθρα μέσα στην καρδιά σου ,αλλά μη μισήσεις και αυτόν που εχθρεύεται τον πλησίον. Αυτή είναι η ειρήνη. Να παρακινείς τον εαυτό σου σ ʼαυτά. Ο κόπος είναι προσωρινός, ενώ η ανάπαυση είναι αιώνια με τη χάρη του Θεού Λόγου. Αμήν.»
17. Έλεγαν για τον αββά Μάρκο τον Αιγύπτιο ότι έμεινε τριάντα χρόνια χωρίς να βγεί απ΄το κελί του. Ο πρεσβύτερος συνήθιζε να πηγαίνει και να του κάνει την Θεία Λειτουργία. Ο διάβολος όμως βλέποντας την ενάρετη υπομονή του ανδρός, σοφίστηκε να τον ρίξει στον πειρασμό της κατάκρισης. Έτσι έκανε κάποιον δαιμονισμένο να πάει στον Γέροντα για να του ζητήσει τάχα την προσευχή του. Αυτός λοιπόν ο δαιμονισμένος πριν από κάθε άλλο λόγο είπε στον Γέροντα: «Ο πρεσβύτερός σου μυρίζει αμαρτία. Μην τον αφήσεις άλλη φορά νά ʼρθει κοντά σου». Και ο θεόπνευστος ανθρωπος του είπε: «Παιδί μου, όλοι τη βρωμιά την πετούν έξω και εσύ μου την έφερες εδώ; Η Γραφή λέει: Μην κρίνετε για να μην κριθείτε (Ματθ. 7,1). Αλλά αν είναι αμαρτωλός ο Κύριος θα τον σώσει. Είναι μάλιστα γραμμένο στην Αγία Γραφή: Να προσεύχεστε ο ένας για τον άλλον για να θεραπευθείτε (Ιακ. 5,16)».Και πάνω στον λόγο αυτό, προσευχήθηκε και έδιωξε τον δαίμονα από τον άνθρωπο και τον έστειλε υγιή.
Όταν λοιπόν ήρθε ο πρσβύτερος, όπως συνήθιζε, τον υποδέχθηκε ο Γέροντας μετά χαράς. Ο Θεός που γνώριζε την ακακία του Γέροντα, του έδειξε θαυμαστό σημάδι. Όταν ήρθε η ώρα να σταθεί ο πρεσβύτερος μπροστά στην αγία Τράπεζα, όπως ο ίδιος ο Γέροντας το περιέγραψε, «είδα άγγελο Κυρίου να κατεβαίνει από ψηλά και έβαλε το χέρι του στο κεφάλι του κληρικού και έγινε ο κληρικός σαν ένας στύλος φωτιάς. Και εγώ καθώς έμεινα έκπληκτος από το θέαμα, άκουσα μια φωνή να μου λέει: Άνθρωπε γιατί εκπλήττεσαι μʼαυτό που γίνεται; Εάν ένας επίγειος βασιλιάς δεν θʼαφήσει τους μεγιστάνες του να στέκονται μπροστά του ρυπαροί, αλλά μόνο αν έχουν επίσημη περιβολή πόσο περισσότερο η θεία δύναμη δεν θα καθαρίσει τους λειτουργούς των αρρήτων μυστηρίων, όταν στέκονται μπροστά στην άφατη δόξα;»
Έτσι ο γενναίος του Χριστού αθλητής ο Μάρκος ο Αιγύπτιος, αναδείχθηκε μεγάλος και έγινε άξιος του χαρίσματος αυτού, επειδή δεν κατέκρινε τον κληρικό.
21. Ρώτησε ένας αδελφός τον αββά Ποιμένα: «Εάν δώ κάποιο σφάλμα του αδελφού μου, είναι καλό να το σκεπάσω;» Κι ο Γέροντας απάντησε: «Όποια ώρα σκεπάσουμε το σφάλμα του αδελφού μας, σκεπάζει και ο Θεός το δικό μας. Και όποια ώρα θα φανερώσουμε του αδελφού το σφάλμα, θα φανερώσει και ο Θεός το δικό μας».
33. Είπε ένας Γέροντας: «Μην κρίνεις τον πόρνο. Εάν εσύ είσαι σώφρων. Κι εσύ είσαι παραβάτης του νόμου όπως κι εκείνος. Γιατί Αυτός που είπε να μην πορνεύσεις (Ματθ. 5,27), είπε και να μην κρίνεις (Ματθ. 7,1)».
Αποσπάσματα απο το Μεγα γεροντικο
10. Ήλθε κάποτε ένα παιδί δαιμονισμένο, για να θεραπευθεί και επισκέφθηκε κάποιον αδελφό από ένα κοινόβιο της Αιγύπτου. Βγαίνει ο Γέροντας έξω και βλέπει τον αδελφό να αμαρτάνει με το παιδί και δεν τον ήλεγξε λέγοντας: «Εφόσον ο Θεός που τον έπλασε τον βλέπει και δεν τον καίει, ποιος είμαι εγώ, για να τον ελέγξω;»
13. Έλεγαν για τον αββά Μακάριο τον Μεγάλο ότι είχε γίνει, όπως λέει η Γραφή, θεός επίγειος (Ιω.10, 34). Γιατί όπως ακριβώς ο Θεός σκεπάζει τον κόσμο, έτσι και ο αββάς Μακάριος σκέπαζε τα ελαττώματα που έβλεπε στους άλλους, σαν να μη τα έβλεπε και εκείνα που άκουε σαν να μην τα άκουε .
14. Κάποιος αδελφός της Σκήτης έσφαλε. Έγινε συγκέντρωση στην οποία κάλεσαν τον αββά Μωυσή αλλʼαυτός δεν θέλησε να πάει. Του παρήγγειλε τότε ο πρεσβύτερος: «Έλα, γιατί σε περιμένουν όλοι». Κι εκείνος σηκώθηκε και πήγε κρατώντας στην πλάτη ένα καλάθι τρύπιο που το γέμισε με άμμο. Οι Πατέρες που βγήκαν να τον προϋπαντήσουν του λένε: «Τι είναι αυτό, πάτερ;» «Οι αμαρτίες μου―απαντά ο Γέροντας―που κυλούν και πέφτουν πίσω μου και δεν τις βλέπω και ήλθα εγώ σήμερα να κρίνω τα σφάλματα άλλου». Όταν τʼάκουσαν αυτά οι Πατέρες, δεν είπαν τίποτε εναντίον του αδελφού αλλά τον συγχώρεσαν .
16. Είπε επίσης: «Όλος ο αγώνας πρέπει να αποβλέπει στο να μην κρίνουμε τον πλησίον. Γιατί όταν το χέρι του Κυρίου φόνευσε όλα τα πρωτότοκα στη χώρα της Αιγύπτου, δεν έμεινε σπίτι που να μην είχε νεκρό (Έξ. 12,29-30)». Τον ρωτάει ο αδελφός: «Τι σημαίνουν τα λόγια αυτά;» «Σημαίνουν―είπε ο Γέροντας―ότι, εάν όλα εκείνα που μας εμποδίζουν μας αφήσουν να δούμε τις αμαρτίες μας, δεν θα βλέπουμε τις αμαρτίες του πλησίον. Άλλωστε είναι ανοησία, ενώ εχει δικό του νεκρό ο άνθρωπος, να τον αφήσει και να πάει να κλάψει το νεκρό του πλησίον.
Και το να πεθάνεις έναντι του πλησίον σημαίνει να έχεις μπροστά σου τη δική σου αμαρτία και να μην έχεις μέριμνα για κανένα άνθρωπο ότι αυτός είναι καλός ή εκείνος είναι κακός. Μην κάνεις κακό σε κανένα άνθρωπο, ούτε να σκέφτεσαι πονηρά για κανένα. Μην εξευτελίσεις κάποιον που κάνει το κακό αλλά και να μην συμφωνήσεις μʼεκείνον που κάνει κακό στον πλησίον ούτε να χαίρεσαι μʼαυτόν που βλάπτει τον πλησίον. Αυτό σημαίνει το να είμαστε νεκροί έναντι του πλησίον.
Μην κατηγορείς κανένα· να λες: Ο Θεός γνωρίζει τον καθένα και να μη συμφωνείς μʼαυτόν που κατηγορεί· να μη χαίρεσαι που κατηγορεί αλλά ούτε και να τον μισείς. Αυτό είναι το νόημα του να μην κρίνουμε.
Μην εχθρεύεσαι κανέναν άνθρωπο· και να μην κρατήσεις έχθρα μέσα στην καρδιά σου ,αλλά μη μισήσεις και αυτόν που εχθρεύεται τον πλησίον. Αυτή είναι η ειρήνη. Να παρακινείς τον εαυτό σου σ ʼαυτά. Ο κόπος είναι προσωρινός, ενώ η ανάπαυση είναι αιώνια με τη χάρη του Θεού Λόγου. Αμήν.»
17. Έλεγαν για τον αββά Μάρκο τον Αιγύπτιο ότι έμεινε τριάντα χρόνια χωρίς να βγεί απ΄το κελί του. Ο πρεσβύτερος συνήθιζε να πηγαίνει και να του κάνει την Θεία Λειτουργία. Ο διάβολος όμως βλέποντας την ενάρετη υπομονή του ανδρός, σοφίστηκε να τον ρίξει στον πειρασμό της κατάκρισης. Έτσι έκανε κάποιον δαιμονισμένο να πάει στον Γέροντα για να του ζητήσει τάχα την προσευχή του. Αυτός λοιπόν ο δαιμονισμένος πριν από κάθε άλλο λόγο είπε στον Γέροντα: «Ο πρεσβύτερός σου μυρίζει αμαρτία. Μην τον αφήσεις άλλη φορά νά ʼρθει κοντά σου». Και ο θεόπνευστος ανθρωπος του είπε: «Παιδί μου, όλοι τη βρωμιά την πετούν έξω και εσύ μου την έφερες εδώ; Η Γραφή λέει: Μην κρίνετε για να μην κριθείτε (Ματθ. 7,1). Αλλά αν είναι αμαρτωλός ο Κύριος θα τον σώσει. Είναι μάλιστα γραμμένο στην Αγία Γραφή: Να προσεύχεστε ο ένας για τον άλλον για να θεραπευθείτε (Ιακ. 5,16)».Και πάνω στον λόγο αυτό, προσευχήθηκε και έδιωξε τον δαίμονα από τον άνθρωπο και τον έστειλε υγιή.
Όταν λοιπόν ήρθε ο πρσβύτερος, όπως συνήθιζε, τον υποδέχθηκε ο Γέροντας μετά χαράς. Ο Θεός που γνώριζε την ακακία του Γέροντα, του έδειξε θαυμαστό σημάδι. Όταν ήρθε η ώρα να σταθεί ο πρεσβύτερος μπροστά στην αγία Τράπεζα, όπως ο ίδιος ο Γέροντας το περιέγραψε, «είδα άγγελο Κυρίου να κατεβαίνει από ψηλά και έβαλε το χέρι του στο κεφάλι του κληρικού και έγινε ο κληρικός σαν ένας στύλος φωτιάς. Και εγώ καθώς έμεινα έκπληκτος από το θέαμα, άκουσα μια φωνή να μου λέει: Άνθρωπε γιατί εκπλήττεσαι μʼαυτό που γίνεται; Εάν ένας επίγειος βασιλιάς δεν θʼαφήσει τους μεγιστάνες του να στέκονται μπροστά του ρυπαροί, αλλά μόνο αν έχουν επίσημη περιβολή πόσο περισσότερο η θεία δύναμη δεν θα καθαρίσει τους λειτουργούς των αρρήτων μυστηρίων, όταν στέκονται μπροστά στην άφατη δόξα;»
Έτσι ο γενναίος του Χριστού αθλητής ο Μάρκος ο Αιγύπτιος, αναδείχθηκε μεγάλος και έγινε άξιος του χαρίσματος αυτού, επειδή δεν κατέκρινε τον κληρικό.
21. Ρώτησε ένας αδελφός τον αββά Ποιμένα: «Εάν δώ κάποιο σφάλμα του αδελφού μου, είναι καλό να το σκεπάσω;» Κι ο Γέροντας απάντησε: «Όποια ώρα σκεπάσουμε το σφάλμα του αδελφού μας, σκεπάζει και ο Θεός το δικό μας. Και όποια ώρα θα φανερώσουμε του αδελφού το σφάλμα, θα φανερώσει και ο Θεός το δικό μας».
33. Είπε ένας Γέροντας: «Μην κρίνεις τον πόρνο. Εάν εσύ είσαι σώφρων. Κι εσύ είσαι παραβάτης του νόμου όπως κι εκείνος. Γιατί Αυτός που είπε να μην πορνεύσεις (Ματθ. 5,27), είπε και να μην κρίνεις (Ματθ. 7,1)».
Αποσπάσματα απο το Μεγα γεροντικο
Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον με τον αμαρτωλό
35. Ήταν κάποιος Γέροντας που έτρωγε καθημερινά τρία παξιμάδια. Τον επισκέφθηκε κάποιος αδελφός και όταν κάθησαν να φάνε, έβαλε και για τον αδελφό τρία παξιμάδια. Είδε κατόπιν ο Γέροντας ότι ο αδελφός είχε ανάγκη να φάει περισσότερο και τού ʼφερε άλλα τρία. Αφού χόρτασαν και σηκώθηκαν, κατέκρινε ο Γέροντας τον αδελφό και του είπε: «Δεν πρέπει, αδελφέ, να υπηρετούμε τη σάρκα μας». Ο αδελφός έβαλε μετάνοια στον Γέροντα και έφυγε.
Την επόμενη ημέρα όταν έφθασε η ώρα για φαγητό, έβαλε ο Γέροντας τα τρία παξιμάδια για τον εαυτό του. Αλλά αφού τα έφαγε, αισθάνθηκε πάλι να πεινά αλλά συγκρατήθηκε. Την άλλη μέρα πάλι το ίδιο έπαθε και άρχισε να αισθάνεται εξάντληση. Κατάλαβε τότε ο Γέροντας ότι τον εγκατέλειψε ο Θεός και ρίχνοντας τον εαυτό του ενώπιον του Θεού, άρχισε να παρακαλεί μετά δακρύων για την εγκατάλειψη που του έγινε. Και βλέπει έναν άγγελο που του είπε: «Αυτό σου συνέβη, επειδή κατέκρινες τον αδελφό. Να ξέρεις λοιπόν ότι αυτός που μπορεί να εγκρατεύεται ή να κάνει κάποιο άλλο καλό, δεν το κάνει με δική του δύναμη, αλλά η αγαθότητα του Θεού είναι που ενισχύει τον άνθρωπο».
Έλεγαν οι Γέροντες τίποτε δεν είναι χειρότερο από την κατάκριση.
39. Ένας άγιος άνθρωπος, όταν είδε κάποιον να αμαρτάνει, δάκρυσε και είπε: «Αυτός σήμερα και εγώ σίγουρα αύριο». Ακόμη κι αν πραγματικά αμαρτήσει κάποιος μπροστά σου, μην τον κρίνεις, αλλά να θεωρείς τον εαυτό σου πιο αμαρτωλό απʼαυτόν, έστω κι αν είναι κοσμικός.
40. Κάποιος αμαρτωλός έκανε μια ερώτηση σʼέναν άγιο Γέροντα για να έχει μια βάση, ώστε να μην αμαρτάνει με τον λογισμό.
«Ας υποθέσουμε―είπε―ότι βλέπω κάποιον να κάνει κάτι και το λέω αυτό σε κάποιον άλλο και βλέπω ότι δεν τον κατακρίνω, αλλά απλώς το συζητούμε. Αυτό παύει να είναι κατάκριση;» Ο Γέροντας είπε: «Εάν μιλάς με εμπάθεια έχοντας κάτι εναντίον του, είναι κατάκριση, αν όμως είσαι ελεύθερος από πάθος, δεν είναι κατάκριση. Αλλά για να μη μεγαλώσει το κακό, η σιωπή είναι προτιμότερη».
42. Άκουσε κάποιος από τους Αγίους Πατέρες ότι ένας αδελφός έπεσε στο αμάρτημα της πορνείας και είπε: «Ω, άσχημα έκανε». Μετά από λίγες μέρες πεθαίνει ο αδελφός και πάει άγγελος του Θεού με την ψυχή του αδελφού στον Γέροντα και του λέει: «Δες αυτόν που κατέκρινες, πέθανε. Πού παραγγέλλεις να τον βάλω· στη Βασιλεία του Θεού ή στην κόλαση;» Μετά απʼαυτό, μέχρι την ώρα του θανάτου του ο Γέροντας ζητούσε ασταμάτητα από τον Θεό με δάκρυα και πόνο πολύ να τον συγχωρήσει.
48. Ρωτήθηκε ένας Γέροντας: «Γιατί δεν μπορώ να κατοικήσω μαζί με άλλους αδελφούς;» Κι εκείνος είπε: «Γιατί δεν φοβάσαι τον Θεό. Αν θυμόσουν αυτά που λέει η αγία Γραφή ότι στα Σόδομα σώθηκε ο Λώτ, επειδή δεν κατέκρινε κανένα ( Γεν. 19,1-23· πρβλ. Β' Πετρ. 2,6-8 ) και εσύ θα έβαζες τον εαυτό σου να κατοικήσει και σε θηρία ανάμεσα ».
53. Είπε ένας Γέροντας: «Τίποτε δεν παροργίζει τόσο τον Θεό και τίποτε δεν απογυμνώνει τόσο τον άνθρωπο από τη χάρη, ώστε να φτάσει και σε εγκατάλειψη από μέρους του Θεού, όσο το να κατηγορεί τον πλησίον του ή να τον κατακρίνει ή να τον εξουθενώνει. Και είναι τόσο βαρύτερη η κατάκριση από κάθε άλλη αμαρτία, ώστε ο ίδιος ο Χριστός λέει: «Υποκριτή, βγάλε πρώτα το δοκάρι που έχεις στο μάτι σου και τότε θα δείς καθαρά για να βγάλεις το σκουπιδάκι που βρίσκεται στο μάτι του αδελφού σου ( Λουκ. 6,42 ). Παρομοίασε δηλαδή το αμάρτημα του πλησίον με το σκουπιδάκι, ενώ την κατάκριση με το δοκάρι. Είναι τόσο κακό το να κατακρίνει κανείς· σχεδόν ξεπερνά κάθε αμαρτία.
Επομένως τίποτε δεν είναι βαρύτερο, αδελφοί μου, ούτε χειρότερο από το να καταδικάσουμε ή να εξουθενώσουμε τον πλησίον. Γιατί να μη προτιμούμε να κατακρίνουμε τον εαυτό μας; Και εννοώ τα κακά τα δικά μας που καλά τα γνωρίζουμε και για τα οποία πρόκεται να δώσουμε λόγο στον Θεό. Γιατί αρπάζουμε το δικαίωμα της κρίσης του Θεού; Τι θέλουμε από το πλάσμα του, τι θέλουμε από τον πλησίον; Τί ζητάμε από τα βάρη του άλλου; Έχουμε, αδελφοί τι να φροντίσουμε. Ο καθείς ας προσέχει τον εαυτό του και τις δικές του κακίες, Η εξουσία να δικαιώνει και να καταδικάζει, ανήκει μόνο στον Θεό, που γνωρίζει και την κατάσταση του καθενός και τη δύναμη· τον τρόπο της ζωής και τα χαρίσματά του· την ιδιοσυγκρασία και τις ικανότητες του· ανήκει στον Θεό πού κρίνει ανάλογα με το καθένα απʼ αυτά, όπως ο ίδιος μόνος τά γνωρίζει».
54. Είπε ακόμη: «Ας αποκτήσουμε αγάπη· Ας αποκτήσουμε συμπόνια για τον πλησίον, ώστε να αποφύγουμε τη φοβερή καταλαλιά και το να καταδικάζουμε κάποιον ή να τον εξουθενώνουμε. Ας βοηθούμε ο ένας τον άλλον σαν να είναι δικό μας μέλος, γιατί είμαστε μέλη του ιδίου σώματος, όπως λέει ο Απόστολος· όλοι είμαστε ένα σώμα και ο καθένας μας είναι μέλος του σώματος στο οποίο ανήκουν και οι άλλοι ως μέλη ( Ρωμ. 12,5 ). Και όταν πάσχει ένα μέλος συμπάσχουν όλα τα άλλα».
Τέλος της πραγματείας για να επαγρυπνούμε ώστε να μην κρίνουμε κανέναν.
Αποσπάσματα απο το Μεγα γεροντικο
Την επόμενη ημέρα όταν έφθασε η ώρα για φαγητό, έβαλε ο Γέροντας τα τρία παξιμάδια για τον εαυτό του. Αλλά αφού τα έφαγε, αισθάνθηκε πάλι να πεινά αλλά συγκρατήθηκε. Την άλλη μέρα πάλι το ίδιο έπαθε και άρχισε να αισθάνεται εξάντληση. Κατάλαβε τότε ο Γέροντας ότι τον εγκατέλειψε ο Θεός και ρίχνοντας τον εαυτό του ενώπιον του Θεού, άρχισε να παρακαλεί μετά δακρύων για την εγκατάλειψη που του έγινε. Και βλέπει έναν άγγελο που του είπε: «Αυτό σου συνέβη, επειδή κατέκρινες τον αδελφό. Να ξέρεις λοιπόν ότι αυτός που μπορεί να εγκρατεύεται ή να κάνει κάποιο άλλο καλό, δεν το κάνει με δική του δύναμη, αλλά η αγαθότητα του Θεού είναι που ενισχύει τον άνθρωπο».
Έλεγαν οι Γέροντες τίποτε δεν είναι χειρότερο από την κατάκριση.
39. Ένας άγιος άνθρωπος, όταν είδε κάποιον να αμαρτάνει, δάκρυσε και είπε: «Αυτός σήμερα και εγώ σίγουρα αύριο». Ακόμη κι αν πραγματικά αμαρτήσει κάποιος μπροστά σου, μην τον κρίνεις, αλλά να θεωρείς τον εαυτό σου πιο αμαρτωλό απʼαυτόν, έστω κι αν είναι κοσμικός.
40. Κάποιος αμαρτωλός έκανε μια ερώτηση σʼέναν άγιο Γέροντα για να έχει μια βάση, ώστε να μην αμαρτάνει με τον λογισμό.
«Ας υποθέσουμε―είπε―ότι βλέπω κάποιον να κάνει κάτι και το λέω αυτό σε κάποιον άλλο και βλέπω ότι δεν τον κατακρίνω, αλλά απλώς το συζητούμε. Αυτό παύει να είναι κατάκριση;» Ο Γέροντας είπε: «Εάν μιλάς με εμπάθεια έχοντας κάτι εναντίον του, είναι κατάκριση, αν όμως είσαι ελεύθερος από πάθος, δεν είναι κατάκριση. Αλλά για να μη μεγαλώσει το κακό, η σιωπή είναι προτιμότερη».
42. Άκουσε κάποιος από τους Αγίους Πατέρες ότι ένας αδελφός έπεσε στο αμάρτημα της πορνείας και είπε: «Ω, άσχημα έκανε». Μετά από λίγες μέρες πεθαίνει ο αδελφός και πάει άγγελος του Θεού με την ψυχή του αδελφού στον Γέροντα και του λέει: «Δες αυτόν που κατέκρινες, πέθανε. Πού παραγγέλλεις να τον βάλω· στη Βασιλεία του Θεού ή στην κόλαση;» Μετά απʼαυτό, μέχρι την ώρα του θανάτου του ο Γέροντας ζητούσε ασταμάτητα από τον Θεό με δάκρυα και πόνο πολύ να τον συγχωρήσει.
48. Ρωτήθηκε ένας Γέροντας: «Γιατί δεν μπορώ να κατοικήσω μαζί με άλλους αδελφούς;» Κι εκείνος είπε: «Γιατί δεν φοβάσαι τον Θεό. Αν θυμόσουν αυτά που λέει η αγία Γραφή ότι στα Σόδομα σώθηκε ο Λώτ, επειδή δεν κατέκρινε κανένα ( Γεν. 19,1-23· πρβλ. Β' Πετρ. 2,6-8 ) και εσύ θα έβαζες τον εαυτό σου να κατοικήσει και σε θηρία ανάμεσα ».
53. Είπε ένας Γέροντας: «Τίποτε δεν παροργίζει τόσο τον Θεό και τίποτε δεν απογυμνώνει τόσο τον άνθρωπο από τη χάρη, ώστε να φτάσει και σε εγκατάλειψη από μέρους του Θεού, όσο το να κατηγορεί τον πλησίον του ή να τον κατακρίνει ή να τον εξουθενώνει. Και είναι τόσο βαρύτερη η κατάκριση από κάθε άλλη αμαρτία, ώστε ο ίδιος ο Χριστός λέει: «Υποκριτή, βγάλε πρώτα το δοκάρι που έχεις στο μάτι σου και τότε θα δείς καθαρά για να βγάλεις το σκουπιδάκι που βρίσκεται στο μάτι του αδελφού σου ( Λουκ. 6,42 ). Παρομοίασε δηλαδή το αμάρτημα του πλησίον με το σκουπιδάκι, ενώ την κατάκριση με το δοκάρι. Είναι τόσο κακό το να κατακρίνει κανείς· σχεδόν ξεπερνά κάθε αμαρτία.
Επομένως τίποτε δεν είναι βαρύτερο, αδελφοί μου, ούτε χειρότερο από το να καταδικάσουμε ή να εξουθενώσουμε τον πλησίον. Γιατί να μη προτιμούμε να κατακρίνουμε τον εαυτό μας; Και εννοώ τα κακά τα δικά μας που καλά τα γνωρίζουμε και για τα οποία πρόκεται να δώσουμε λόγο στον Θεό. Γιατί αρπάζουμε το δικαίωμα της κρίσης του Θεού; Τι θέλουμε από το πλάσμα του, τι θέλουμε από τον πλησίον; Τί ζητάμε από τα βάρη του άλλου; Έχουμε, αδελφοί τι να φροντίσουμε. Ο καθείς ας προσέχει τον εαυτό του και τις δικές του κακίες, Η εξουσία να δικαιώνει και να καταδικάζει, ανήκει μόνο στον Θεό, που γνωρίζει και την κατάσταση του καθενός και τη δύναμη· τον τρόπο της ζωής και τα χαρίσματά του· την ιδιοσυγκρασία και τις ικανότητες του· ανήκει στον Θεό πού κρίνει ανάλογα με το καθένα απʼ αυτά, όπως ο ίδιος μόνος τά γνωρίζει».
54. Είπε ακόμη: «Ας αποκτήσουμε αγάπη· Ας αποκτήσουμε συμπόνια για τον πλησίον, ώστε να αποφύγουμε τη φοβερή καταλαλιά και το να καταδικάζουμε κάποιον ή να τον εξουθενώνουμε. Ας βοηθούμε ο ένας τον άλλον σαν να είναι δικό μας μέλος, γιατί είμαστε μέλη του ιδίου σώματος, όπως λέει ο Απόστολος· όλοι είμαστε ένα σώμα και ο καθένας μας είναι μέλος του σώματος στο οποίο ανήκουν και οι άλλοι ως μέλη ( Ρωμ. 12,5 ). Και όταν πάσχει ένα μέλος συμπάσχουν όλα τα άλλα».
Τέλος της πραγματείας για να επαγρυπνούμε ώστε να μην κρίνουμε κανέναν.
Αποσπάσματα απο το Μεγα γεροντικο
Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον με τον αμαρτωλό
«Είπε πάλιν ο Αββάς Ποιμήν, αρχή κακών εστιν ο περισπασμός».
Πόσο αληθινός είναι ο λόγος του! Τον νοιώθουμε ίσως πιο πολύ, όσοι αναστρεφόμαστε μέσα στον κόσμο. Ζούμε τη φθορά του περισπασμού, τη διάσπαση, την έλλειψη προσοχής και συγκεντρώσεως. Η εποχή μας μάλιστα με τα χίλια αγαθά, τα ενδιαφέροντα και την προκλητικότητά της μας προσφέρει πληθωρικά τον περισπασμό.
Και λαχταρούμε σαν άπιαστο καλό τη συγκέντρωση, την ησυχία γύρω μας και μέσα. Και μιλούμε συχνά για την ανάγκη της σιωπής και φλυαρούμε, χωρίς να το συνειδητοποιούμε. Δεν κατανοούμε ότι μέσα στην αναταραχή της διασπάσεως εξαφανίζεται η σιγή.
Κρίνουμε, συγκρίνουμε, βομβαρδιζόμαστε από πληροφορίες, συζητούμε για όλα γύρω μας και δε σιωπούμε. Κατακρίνουμε εκείνους που μιλούν για ποικίλα θέματα.
Δύσκολη που είναι η σιγή! Διαβάζουμε πως: «η σιωπή που καλλιεργήθηκε ιδιαίτερα στη μοναστική παράδοση είναι ένα αποτράβηγμα, μια αποκρυβή από τον κόσμο του θορύβου και της μέριμνας κι ένα συμμάζεμα της προσοχής και της ευαισθησίας της καρδιάς στο πρόσωπο το αγαπημένο του Θεού.
Είναι μια πράξη ηθελημένη, γεμάτη δύναμη και γεμάτη νόημα… Ενσυνείδητη διακοπή του διαλόγου με το φθαρμένο, το διασπασμένο, τον πολυθόρυβο κόσμο, που τόσο συνεπαίρνει και συγκλονίζει τον άνθρωπο. Είναι μια άρνηση στον περισπασμό…».
Αν δε σταματήσει μέσα μας η φλύαρη ενασχόληση με τη γη και τα εγκόσμια, πώς νʼ αφουγκραστούμε τον θεϊκό νόμο;
Εμείς τόσο συχνά, από επιβαλλόμενη ανάγκη δήθεν, ανακατευόμαστε μʼ όλα τα θέματα του κόσμου και μερικά ακόμα…
Τότε σκορπίζεται ο νους, αδυνατίζει η θέληση, θολώνει η κρίση, χάνεται «ο καιρός του λαλείν και ο καιρός του σιγάν».
Γευόμαστε τον πικρό καρπό του περισπασμού σαν εσωτερικό άδειασμα, σαν απουσία αυτογνωσία, σαν αδυναμία κοινωνίας με τον εαυτό μας και τον Θεό, σαν έλλειψη διακρίσεως του τι είναι η δημιουργική σιωπή.
«Και είπε πάλιν ο Αββάς Ποιμήν, ότι έστιν άνθρωπος δοκών σιωπάν και η καρδία αυτού κατακρίνει άλλους· ο τοιούτος πάντοτε λαλεί· και έστιν άλλος, από πρωί έως εσπέρας λαλών και σιωπήν κρατεί· τουτέστιν, ότι εκτός ωφελείας ουδέν λαλεί».
Αποσπασματα απο το γεροντικο
Πόσο αληθινός είναι ο λόγος του! Τον νοιώθουμε ίσως πιο πολύ, όσοι αναστρεφόμαστε μέσα στον κόσμο. Ζούμε τη φθορά του περισπασμού, τη διάσπαση, την έλλειψη προσοχής και συγκεντρώσεως. Η εποχή μας μάλιστα με τα χίλια αγαθά, τα ενδιαφέροντα και την προκλητικότητά της μας προσφέρει πληθωρικά τον περισπασμό.
Και λαχταρούμε σαν άπιαστο καλό τη συγκέντρωση, την ησυχία γύρω μας και μέσα. Και μιλούμε συχνά για την ανάγκη της σιωπής και φλυαρούμε, χωρίς να το συνειδητοποιούμε. Δεν κατανοούμε ότι μέσα στην αναταραχή της διασπάσεως εξαφανίζεται η σιγή.
Κρίνουμε, συγκρίνουμε, βομβαρδιζόμαστε από πληροφορίες, συζητούμε για όλα γύρω μας και δε σιωπούμε. Κατακρίνουμε εκείνους που μιλούν για ποικίλα θέματα.
Δύσκολη που είναι η σιγή! Διαβάζουμε πως: «η σιωπή που καλλιεργήθηκε ιδιαίτερα στη μοναστική παράδοση είναι ένα αποτράβηγμα, μια αποκρυβή από τον κόσμο του θορύβου και της μέριμνας κι ένα συμμάζεμα της προσοχής και της ευαισθησίας της καρδιάς στο πρόσωπο το αγαπημένο του Θεού.
Είναι μια πράξη ηθελημένη, γεμάτη δύναμη και γεμάτη νόημα… Ενσυνείδητη διακοπή του διαλόγου με το φθαρμένο, το διασπασμένο, τον πολυθόρυβο κόσμο, που τόσο συνεπαίρνει και συγκλονίζει τον άνθρωπο. Είναι μια άρνηση στον περισπασμό…».
Αν δε σταματήσει μέσα μας η φλύαρη ενασχόληση με τη γη και τα εγκόσμια, πώς νʼ αφουγκραστούμε τον θεϊκό νόμο;
Εμείς τόσο συχνά, από επιβαλλόμενη ανάγκη δήθεν, ανακατευόμαστε μʼ όλα τα θέματα του κόσμου και μερικά ακόμα…
Τότε σκορπίζεται ο νους, αδυνατίζει η θέληση, θολώνει η κρίση, χάνεται «ο καιρός του λαλείν και ο καιρός του σιγάν».
Γευόμαστε τον πικρό καρπό του περισπασμού σαν εσωτερικό άδειασμα, σαν απουσία αυτογνωσία, σαν αδυναμία κοινωνίας με τον εαυτό μας και τον Θεό, σαν έλλειψη διακρίσεως του τι είναι η δημιουργική σιωπή.
«Και είπε πάλιν ο Αββάς Ποιμήν, ότι έστιν άνθρωπος δοκών σιωπάν και η καρδία αυτού κατακρίνει άλλους· ο τοιούτος πάντοτε λαλεί· και έστιν άλλος, από πρωί έως εσπέρας λαλών και σιωπήν κρατεί· τουτέστιν, ότι εκτός ωφελείας ουδέν λαλεί».
Αποσπασματα απο το γεροντικο
Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον με τον αμαρτωλό
Με τη σιωπή, την ανοχή και την προσευχή ωφελούμε τον άλλον μυστικά
Όταν βλέπομε τους συνανθρώπους μας να μην αγαπούν τον Θεό, στενοχωρούμαστε. Με τη στενοχώρια δεν κάνομε απολύτως τίποτα. Ούτε και με τις υποδείξεις. Ούτε αυτό είναι σωστό. Υπάρχει ένα μυστικό· αν το καταλάβομε, θα βοηθήσομε. Το μυστικό είναι η προσευχή μας, η αφοσίωσή μας στον Θεό, ώστε να ενεργήσει η χάρις Του. Εμείς, με την αγάπη μας, με τη λαχτάρα μας στην αγάπη του Θεού, θα προσελκύσομε την χάρι, ώστε να περιλούσει τους άλλους, που είναι πλησίον μας, να τους ξυπνήσει, να τους διεγείρει προς το θείο έρωτα. Ή, μάλλον, ο Θεός θα στείλει την αγάπη Του να τους ξυπνήσει όλους. Ό,τι εμείς δεν μπορούμε, θα το κάνει η χάρις Του. Με τις προσευχές μας θα κάνομε όλους άξιους της αγάπης του Θεού.
Να γνωρίζετε και το άλλο. Οι ψυχές οι πεπονημένες, οι ταλαιπωρημένες, που ταλαιπωρούνται από τα πάθη τους, αυτές κερδίζουν πολύ την αγάπη και την χάρι του Θεού. Κάτι τέτοιοι γίνονται άγιοι και πολλές φορές εμείς τους κατηγορούμε. Θυμηθείτε τον Απόστολο Παύλο, τι λέγει: «Ου δε επλεόνασεν η αμαρτία, υπερεπερίσσευσεν η χάρις»[Ρωμ. 5, 20]. Όταν το θυμάστε αυτό, θα αισθάνεσθε ότι αυτοί είναι πιο άξιοι κι από σας κι από μένα. Τους βλέπομε αδύνατους, αλλά όταν ανοίξουμε στον Θεό, γίνονται πλέον όλο αγάπη κι όλο θείο έρωτα. Ενώ είχανε συνηθίσει αλλιώς, τη δύναμη της ψυχής τους τη δίδουν μετά όλη στον Χριστό και γίνονται φωτιά από αγάπη Χριστού. Έτσι λειτουργεί το θαύμα του Θεού μέσα σε τέτοιες ψυχές, που λέμε «πεταμένες».
Να μην αποθαρρυνόμαστε, ούτε να βιαζόμαστε, ούτε να κρίνομε από πράγματα επιφανειακά κι εξωτερικά. Αν, για παράδειγμα, βλέπετε μια γυναίκα γυμνή ή άσεμνα ντυμένη, να μη μένετε στο εξωτερικό, αλλά μπαίνετε στο βάθος, στη ψυχή της. Ίσως είναι πολύ καλή ψυχή κι έχει υπαρξιακές αναζητήσεις, που τις εκδηλώνει με την έξαλλη εμφάνιση. Έχει μέσα της δυναμισμό, έχει τη δύναμη της προβολής, θέλει να ελκύσει τα βλέμματα των άλλων. Από άγνοια, όμως, έχει διαστρέψει τα πράγματα. Σκεφθείτε αυτή να γνωρίσει τον Χριστό. Θα πιστέψει, κι όλη αυτή την ορμή θα την στρέψει στον Χριστό. Θα κάνει το παν, για να ελκύσει την χάρι του Θεού. Θα γίνει αγία.
Είναι ένα είδος προβολής του εαυτού μας να επιμένομε να γίνουν οι άλλοι καλοί. Στην πραγματικότητα, θέλομε εμείς να γίνομε καλοί κι επειδή δεν μπορούμε, το απαιτούμε απʼ τους άλλους κι επιμένομε σʼ αυτό. Κι ενώ όλα διορθώνονται με την προσευχή, εμείς πολλές φορές στενοχωρούμεθα κι αγανακτούμε και κατακρίνομε.
Πολλές φορές με την αγωνία μας και τους φόβους μας και την άσχημη ψυχική μας κατάσταση, χωρίς να το θέλομε και χωρίς να το καταλαβαίνομε, κάνομε κακό στον άλλον, έστω κι αν το αγαπάμε πάρα πολύ, όπως, παραδείγματος χάριν, η μάνα το παιδί της. Η μάνα μεταδίδει στο παιδί όλο το άγχος της για τη ζωή του, για την υγεία του, για την πρόοδό του, έστω κι αν δεν του μιλάει, έστω κι αν δεν εκδηλώνει αυτό που έχει μέσα της. Αυτή η αγάπη, η φυσική αγάπη δηλαδή, μπορεί κάποτε να βλάψει, δεν συμβαίνει, όμως, το ίδιο με την αγάπη του Χριστού, που συνδυάζεται με την προσευχή και με την αγιότητα του βίου. Η αγάπη αυτή κάνει άγιο τον άνθρωπο, τον ειρηνεύει, διότι αγάπη είναι ο Θεός.
Η αγάπη να είναι μόνον εν Χριστώ. Για να ωφελήσεις τους άλλους, πρέπει να ζεις μέσα στην αγάπη του Θεού, αλλιώς δεν μπορείς να ωφελήσεις τον συνάνθρωπό σου. Δεν πρέπει να βιάζεις τον άλλο. Θα έλθει η ώρα του, θα έλθει η στιγμή, αρκεί να προσεύχεσαι γιʼ αυτόν. Με τη σιωπή, την ανοχή και κυρίως την προσευχή ωφελούμε τον άλλον μυστικά. Η χάρις του Θεού καθαρίζει τον ορίζοντα του νου του και τον βεβαιώνει για την αγάπη Του. Εδώ είναι το λεπτό σημείο. Άμα δεχθεί ότι ο Θεός είναι αγάπη, τότε ένα άπλετο φως θα έλθει πάνω του, που δεν το έχει δει ποτέ. Θα βρει έτσι τη σωτηρία.
Απόσπασμα από το βιβλίο: Γέροντος Πορφυρίου Καυσοκαλυβίτου, "Βίος και Λόγοι" Έκδ. Ι.Μ. Χρυσοπηγής, Χανιά, Κρήτη, 2003.
Όταν βλέπομε τους συνανθρώπους μας να μην αγαπούν τον Θεό, στενοχωρούμαστε. Με τη στενοχώρια δεν κάνομε απολύτως τίποτα. Ούτε και με τις υποδείξεις. Ούτε αυτό είναι σωστό. Υπάρχει ένα μυστικό· αν το καταλάβομε, θα βοηθήσομε. Το μυστικό είναι η προσευχή μας, η αφοσίωσή μας στον Θεό, ώστε να ενεργήσει η χάρις Του. Εμείς, με την αγάπη μας, με τη λαχτάρα μας στην αγάπη του Θεού, θα προσελκύσομε την χάρι, ώστε να περιλούσει τους άλλους, που είναι πλησίον μας, να τους ξυπνήσει, να τους διεγείρει προς το θείο έρωτα. Ή, μάλλον, ο Θεός θα στείλει την αγάπη Του να τους ξυπνήσει όλους. Ό,τι εμείς δεν μπορούμε, θα το κάνει η χάρις Του. Με τις προσευχές μας θα κάνομε όλους άξιους της αγάπης του Θεού.
Να γνωρίζετε και το άλλο. Οι ψυχές οι πεπονημένες, οι ταλαιπωρημένες, που ταλαιπωρούνται από τα πάθη τους, αυτές κερδίζουν πολύ την αγάπη και την χάρι του Θεού. Κάτι τέτοιοι γίνονται άγιοι και πολλές φορές εμείς τους κατηγορούμε. Θυμηθείτε τον Απόστολο Παύλο, τι λέγει: «Ου δε επλεόνασεν η αμαρτία, υπερεπερίσσευσεν η χάρις»[Ρωμ. 5, 20]. Όταν το θυμάστε αυτό, θα αισθάνεσθε ότι αυτοί είναι πιο άξιοι κι από σας κι από μένα. Τους βλέπομε αδύνατους, αλλά όταν ανοίξουμε στον Θεό, γίνονται πλέον όλο αγάπη κι όλο θείο έρωτα. Ενώ είχανε συνηθίσει αλλιώς, τη δύναμη της ψυχής τους τη δίδουν μετά όλη στον Χριστό και γίνονται φωτιά από αγάπη Χριστού. Έτσι λειτουργεί το θαύμα του Θεού μέσα σε τέτοιες ψυχές, που λέμε «πεταμένες».
Να μην αποθαρρυνόμαστε, ούτε να βιαζόμαστε, ούτε να κρίνομε από πράγματα επιφανειακά κι εξωτερικά. Αν, για παράδειγμα, βλέπετε μια γυναίκα γυμνή ή άσεμνα ντυμένη, να μη μένετε στο εξωτερικό, αλλά μπαίνετε στο βάθος, στη ψυχή της. Ίσως είναι πολύ καλή ψυχή κι έχει υπαρξιακές αναζητήσεις, που τις εκδηλώνει με την έξαλλη εμφάνιση. Έχει μέσα της δυναμισμό, έχει τη δύναμη της προβολής, θέλει να ελκύσει τα βλέμματα των άλλων. Από άγνοια, όμως, έχει διαστρέψει τα πράγματα. Σκεφθείτε αυτή να γνωρίσει τον Χριστό. Θα πιστέψει, κι όλη αυτή την ορμή θα την στρέψει στον Χριστό. Θα κάνει το παν, για να ελκύσει την χάρι του Θεού. Θα γίνει αγία.
Είναι ένα είδος προβολής του εαυτού μας να επιμένομε να γίνουν οι άλλοι καλοί. Στην πραγματικότητα, θέλομε εμείς να γίνομε καλοί κι επειδή δεν μπορούμε, το απαιτούμε απʼ τους άλλους κι επιμένομε σʼ αυτό. Κι ενώ όλα διορθώνονται με την προσευχή, εμείς πολλές φορές στενοχωρούμεθα κι αγανακτούμε και κατακρίνομε.
Πολλές φορές με την αγωνία μας και τους φόβους μας και την άσχημη ψυχική μας κατάσταση, χωρίς να το θέλομε και χωρίς να το καταλαβαίνομε, κάνομε κακό στον άλλον, έστω κι αν το αγαπάμε πάρα πολύ, όπως, παραδείγματος χάριν, η μάνα το παιδί της. Η μάνα μεταδίδει στο παιδί όλο το άγχος της για τη ζωή του, για την υγεία του, για την πρόοδό του, έστω κι αν δεν του μιλάει, έστω κι αν δεν εκδηλώνει αυτό που έχει μέσα της. Αυτή η αγάπη, η φυσική αγάπη δηλαδή, μπορεί κάποτε να βλάψει, δεν συμβαίνει, όμως, το ίδιο με την αγάπη του Χριστού, που συνδυάζεται με την προσευχή και με την αγιότητα του βίου. Η αγάπη αυτή κάνει άγιο τον άνθρωπο, τον ειρηνεύει, διότι αγάπη είναι ο Θεός.
Η αγάπη να είναι μόνον εν Χριστώ. Για να ωφελήσεις τους άλλους, πρέπει να ζεις μέσα στην αγάπη του Θεού, αλλιώς δεν μπορείς να ωφελήσεις τον συνάνθρωπό σου. Δεν πρέπει να βιάζεις τον άλλο. Θα έλθει η ώρα του, θα έλθει η στιγμή, αρκεί να προσεύχεσαι γιʼ αυτόν. Με τη σιωπή, την ανοχή και κυρίως την προσευχή ωφελούμε τον άλλον μυστικά. Η χάρις του Θεού καθαρίζει τον ορίζοντα του νου του και τον βεβαιώνει για την αγάπη Του. Εδώ είναι το λεπτό σημείο. Άμα δεχθεί ότι ο Θεός είναι αγάπη, τότε ένα άπλετο φως θα έλθει πάνω του, που δεν το έχει δει ποτέ. Θα βρει έτσι τη σωτηρία.
Απόσπασμα από το βιβλίο: Γέροντος Πορφυρίου Καυσοκαλυβίτου, "Βίος και Λόγοι" Έκδ. Ι.Μ. Χρυσοπηγής, Χανιά, Κρήτη, 2003.
Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον με τον αμαρτωλό